Түүхэн хүүрнэл: Энд нэртэй бүх хүн бодит сурвалжид гардаг. Зохиомол дүр, зохиомол яриа, зохиомол хайр дурлал, батлагдаагүй хүүхэд нас оруулаагүй. Сурвалжууд зөрдөг газарт зөрөөг нь нуусангүй.
Дөрвөн ханз
Зэвийн амьдрал хэрхэн төгссөнийг хятад сурвалж дөрөвхөн ханзаар хаадаг.
軍還，哲伯卒
Цэрэг буцав. Зэв нас барав.
Хаана, хэзээ, юунаас гэдгийг тэр өгүүлбэр хэлдэггүй.
Харин түүний шинэ амьдрал хэрхэн эхэлснийг монгол сурвалж бараг тайзны үзэгдэл шиг хадгалжээ: ялагдсан талын нэгэн харваач дайсныхаа өмнө гарч ирээд, хэний сум байсан болохыг нуугаагүй. Тэр мөчөөс өмнө түүнийг Зэв гэдэггүй байв.
Түүний нэр Зургаадай байлаа.
Хүйтэн
XIII зууны эхээр Тэмүжин Чингис хаан болоогүй, Монголын тал нутаг ч нэгдсэн улс болоогүй байв. Тайчууд, Жадаран, Хонгирад, Ойрад болон бусад хүчнүүдийн эвсэл Тэмүжиний эсрэг зогсож, Хүйтэн хэмээх газар тулалдсан тухай Монголын нууц товчоо өгүүлдэг.
Энэ кампанийн үеэр Тэмүжин хүзүүндээ шархдав. Цус нь бүлэгнэж, амь насанд нь аюул тулгарахад Зэлмэ шархны цусыг амаараа сорж, шөнөөр дайсны хүрээнээс ундаа авчирсан гэж сурвалжид бий.
Гэхдээ энэ шархыг Зургаадайн сумтай шууд нэгтгэж болохгүй.
Хожим Тэмүжин өөрийн цагаан хоншоорт шарга морины хүзүүний угийг хэн харвасныг асуухад Зургаадай өөрийгөө илчилдэг. Нууц товчоо-ны өгүүлэмжээр суманд оногдсон нь морь. Зарим хожуу тайлбар Тэмүжин өөрийн шархыг нууж, морио хэлсэн байж болохыг таамагладаг ч энэ нь эх сурвалжийн шууд өгүүлбэр биш.
Бидний баттай мэдэх зүйл арай энгийн, бас илүү хүчтэй.
Зургаадай зугтаж амьдрахын тулд худал хэлээгүй.
Тэр харвасан гэдгээ хүлээсэн.
Нэрийг нь хураасан нь
Монголын нууц товчоо Зургаадайн үгийг шууд яриа хэлбэрээр хадгалдаг. Утга нь: өмнө нь дайсан байсан бол алах байсан, харин амьд үлдээвэл шинэ эзний төлөө холыг довтолж, гүнийг нэвтэлж зүтгэнэ.
Тэмүжин түүний дайсагналыг биш, үнэнээ хэлсэн чанарыг нь онцолжээ. Дайснаа алсан хүн ихэвчлэн гавьяагаа нуудаг байхад энэ хүн нуусангүй гэж үзээд, хуучин нэрийг нь халж, харвасан сумны зэвтэй холбон Зэв хэмээх нэр өгсөн байна.
Энэ бол өршөөлийн тухай зөөлөн домог биш.
Тэмүжин өөрийг нь эсэргүүцсэн чадварыг устгаагүй. Өөрийн талд шилжүүлсэн. Зургаадай ч нэрээ авч үлдээгүй. Тэр өөрийн хамгийн аюултай үйлдлийн нэрээр цааш амьдрах болсон.
Тэр өдөр нэг хүн аврагдсан төдий биш. Тэмүжиний дайсны дундаас Чингис хааны ирээдүйн жанжин төрөв.
Нэг сумнаас мянгат хүртэл
Зэв шууд л эзэнт гүрний хамгийн дээд жанжин болсонгүй. Рашид ад-Дины уламжлалд түүний өсөлтийг шат дараалсан байдлаар дүрсэлдэг. Харин 1206 оны их зохион байгуулалтын үед тэр аль хэдийн мянганы ноён, хааны довтлох хүчний гол жанждын нэг болжээ.
Нууц товчоо Чингис хааны “ноход” хэмээн магтсан дайчин жанждын дунд Зэвийг Сүбээдэй, Зэлмэ, Хубилай нартай хамтатган нэрлэдэг. Энэ үг өнөөгийн доромж утгаар биш; тушаал авмагц дайсныг тасралтгүй мөрдөх, хааны дайсны өмнө сулрахгүй дайчдын дүр юм.
1204 оны Найманы эсрэг дайнд Зэв Тэмүжиний талд тулалдаж байв. Ердөө хэдхэн жилийн өмнө тэр Тайчуудын дундаас Тэмүжиний морийг харваж байсан хүн. Одоо хуучин тал нутгийн эвсэл задрах бүрд түүний шинэ нэр улам батжин үлджээ.
Рашид ад-Дин бүр цагаан хоншоортой морьдын тухай хоёр дахь үзэгдлийг хадгалсан байдаг. Зэв Хүчүлүгийг мөрдөх аян дайнаас буцахдаа, урьд нь Тэмүжиний дайсан байхдаа алсан морьтой адил цагаан хоншоортой хүлгүүд авчирсан гэжээ. Тоо хэмжээ, нарийн хэлбэр нь уламжлалын хэсэг тул захиргааны баримт мэт үзэж болохгүй. Гэхдээ перс сурвалж ч түүний нэр авсан үйл явдлыг морьтой холбон санаж байсныг энэ нь харуулдаг.
Ханын цаадах жанжин
1211 оноос Монголын цэрэг Алтан улсын эсрэг том дайнд оров. Зэв хойд Хятадын бэхлэлт, хотуудын эсрэг ажиллагаанд оролцжээ.
Рашид ад-Дины өгүүлэмжид Ляоян хотыг авахдаа Зэв хол ухарч буй мэт хөдөлж, хотын хамгаалагчдыг тайвшруулсны дараа цэргээ огцом буцаан давхиулсан гэдэг. Энэ тактикийн нарийн хэмжээг бүх сурвалж адил баталдаггүй ч Зэвийн нэр хурд, хуурмаг ухралт, гэнэтийн эргэлттэй холбогдох болсон нь тодорхой.
Тэр зөвхөн сайн харваач хэвээр үлдээгүй. Холын зайд бие даан хөдөлж, хааны зорилгыг хэрэгжүүлдэг жанжин болж өөрчлөгдсөн байв.
Хүчүлүгийн төгсгөл
1216–1218 оны хооронд Зэв баруун зүгт Хар Киданыг эзэлсэн Найманы Хүчүлүгийг мөрдөхөөр илгээгдэв.
Хүчүлүг Кашгар, Хотан орчимд шашны дарамт явуулсан тухай Жувейни өгүүлдэг. Зэв шашин шүтэх эрхийг сэргээх зар тарааж, Хүчүлүгийн захиргаанд дургүй болсон нутгийнхныг өөртөө татжээ. Энд “ёс суртахууны ялалт” гэдэг нь энэ үйл явдлыг зохиомол гэсэн үг биш. Мусульман түүхч Жувейни Хүчүлүгийн ялагдлыг ислам хавчсаны төлөөх тэнгэрийн шийтгэл, харин өөрөө мусульман биш монголчуудын ялалтыг исламын мөргөлийг сэргээсний шагнал гэж шууд тайлбарласан. Иймээс шашны эрх чөлөөний зар ба нутгийнхны дэмжлэг бол боломжит бодит улс төрийн ажиллагаа; харин Бурхан Хүчүлүгийг шийтгэж, монголчуудад ялалт өгсөн гэх шалтгаан-үр дагавар нь Жувейнийн шашинлаг тайлбар юм. Зэвийн аян Хүчүлүгийн түшиг тулгуурыг эвдэж, түүнийг Бадахшан руу зугтаалган, эцэст нь барьж цаазалсан нь олон сурвалжаар нийлдэг.
Юань улсын судар-т Зэвийн захирагдагч Хэсмайли Хүчүлүгийн толгойг Кашгар, Яркенд, Хотан зэрэг хотуудаар авч явж, эсэргүүцлийг намжаасан тухай тодорхой тэмдэглэсэн байдаг.
Энд Зэв ганц хүнийг хөөсөнгүй. Чингис хааны улсыг Төв Азийн исламын ертөнцийн хилд хүргэв.
Султаны араас
1219 онд Хорезмын дайн эхлэхэд Зэв аль хэдийн алс холын ажиллагаанд итгэмжлэгддэг жанжин болсон байлаа.
1220 оны хавар Чингис хаан Хорезмын шах Мухаммедыг мөрдүүлэхээр Зэв, Сүбээдэй хоёрыг илгээв. Жувейни тэднийг хааны “их, итгэлт ноёд” хэмээн нэрлэж, гучин мянган цэрэг өгсөн гэж бичдэг. Энэ тоог яг бүртгэлтэй тоо мэт бус, сурвалжийн мэдээлэл хэмээн ойлгох ёстой.
Тэд Хорасан, Ираны хойд нутгаар шахыг тасралтгүй мөрдсөн ч амьдаар нь барьсангүй. Мухаммед Каспийн тэнгисийн нэгэн арал дээр нас барав.
Гэвч Зэв, Сүбээдэй хоёр тэнд зогсоогүй.
Тэд Азербайжан, Гүрж, Кавказаар хөдөлж, Алан болон Кипчакуудын холбоог салган, тал нутгаар баруун тийш гарчээ. 1223 онд тэд Русь–Кипчакийн эвсэлтэй тулгарав. Монголын элч нар алагдсан. Монголын цэрэг олон өдөр ухран, холбоотнуудыг зүүн тийш сунган татсан. Дараа нь Калка голын дэргэд эвслийг бут цохив.
Гэхдээ Зэв тэр тулалдаанд үнэхээр байсан эсэх нь өнөөдөр маргаантай.
Нэрийн сүүлчийн мөр
Оросын эртний он дарааллын бичигт Гемябегъ хэмээх монгол захирагчийг Кипчакууд олж алсан тухай гардаг. Стивен Поу энэ нэрийг түрэг хэлбэрийн Йэмэ бег, өөрөөр хэлбэл Зэв гэж тайлбарласан. Тимохин, Тишин нар уг адилтгалыг хангалтгүй гэж шүүмжилсэн. Ма Сяолинь, Цю Жирун нар нэрийн адилтгалыг зөвшөөрсөн ч Зэв олзлогдон цаазлуулаагүй, харин Днеприйн зүүн талд гэнэт нас бараад оршуулсан үйл явдал Кипчакийн өгүүлэмжид өөрчлөгдсөн гэж үзжээ.
Аль нь үнэн болохыг одоогоор тогтоож чадахгүй.
Бид түүний төрсөн оныг мэдэхгүй. Нас, царай төрх, эцэг эх, эхнэр, хүүхэд насны тухай үеийн сурвалж бараг дуугүй. Харин хожуу угийн мэдээнд түүний хүү Хушэнсун, ач Хала, төрсөн дүү хэмээн тэмдэглэгдсэн Мөнгөт Саур болон баруун зүг явсан олон үр сад гарч ирдэг.
Түүний амьдралын эхэнд сурвалж нэр солигдсон мөчийг дэлгэрэнгүй өгүүлсэн.
Төгсгөлд нь дөрөвхөн ханз үлдээсэн.
軍還，哲伯卒.
Цэрэг буцав. Зэв нас барав.
Гэхдээ Зургаадай хэмээх хүн дайсныхаа өмнө үнэнээ хэлсэн тэр өдөр бий болсон нэр Хятад, Перс, Араб, Гүрж, Армян, Оросын сурвалжуудаар тархан үлджээ. Нэг хэлэнд Зэв, нөгөөд Йэмэ, өөр нэгэнд 哲別.
Хүн алга болсон.
Зэв үлдсэн.
Сурвалжийн мөр
Энэ бүлгийн өгүүлэмж дараах архивлагдсан материалд тулгуурлав:
- Primary-text excerpt ledger — Монголын нууц товчоо §147, §257; Юань улсын судар 120; Жувейни; Новгородын нэгдүгээр он дарааллын бичиг.
- Reconstructed timeline — 1201–1223 оны үйл явдал, итгэлцлийн үнэлгээ.
- Claims ledger — баттай баримт, тайлбар, маргаан, зохиомол орон зайн зааг.
- Name index — Зэв / Йэмэ / 哲別 / Гемябегъ нэрийн хувилбарууд.
- Family dossier — хүү, ач, дүү болон Ил хаант улсын үеийн үр сад.
Зохиогчийн хязгаар
Энд өгүүлбэрийн хэмнэл, хэсгийн гарчиг, үйл явдлын эвлүүлэг нь орчин үеийн хүүрнэл. Харин дүрүүд, нэртэй үйл явдал, аян дайны дарааллыг дур мэдэн зохиогоогүй. Сурвалжийн шууд хэлээгүй бодол, хувийн яриа, дүр төрхийг нэмж бичээгүй.