02.1 — Гацсан тэрэг
Баруун шар хүзүүгээ сунгах бүр тэрэгний арал гол тийш ялимгүй хазайж байв. Дээр нь даруулсан боодлууд шажигнав. Дугуйн мөөр доод гуалин, бургасны нүцгэн үндэс хоёрын завсарт хавчуулагдаад, урагшаа бус доошоо суужээ.
— Зэрэг! — гэж Зэр хашхирлаа.
Араас нь түрсэн эрчүүдийн хөл хайрган дээр шаржигнав. Тэрэг хөдөлсөнгүй. Харин усанд ойр талын боодол доош нэг хуруу гулслаа.
Тэрэгний доогуур шургаад орчихсон Хасар:
— Боль, — гэв.
Дуу нь тэрэгний хяхтнаанд дарагдав. Зургаадай хажуугийн эрийн мөрөн дээр дарж гараа авхуулсанд бусад нь дагаж ухрав. Шарын туранхай хавирга амьсгаа бүрд нь тэлж, хөтөлгөө сулрав.
Хасар араас нь мөлхөн гарч ирэхдээ хацартаа тос наачихжээ.
— Дахиад ингэвэл дугуйгаа биш тэнхлэгээ авч үлдэнэ шүү.
— Аль алиныг нь авч үлдэх хэрэгтэй, — гэж Зэр хэлэв.
— Тэгвэл эхлээд амаа авч үлд.
Зэр хариу хэлсэнгүй. Шарын хөтөлгөөг авч, амьтны хөл доорх хайргыг өшиглөж тэгшлэв.
Тэрэгний эзэн Юсуф тэрэгнийхээ хажууд зогсоод хүн бүрийн гарыг ээлжлэн ажиглаж байв. Хоёр салаа буурал сахлаа имрэхээ болиод:
— Ачаанд хүрэхгүй. Дугуйг гарга, — гэв.
Доод буултын хоёр талд зам хүлээсэн хүмүүс улам шигүү болжээ. Давстай тэрэгний шарууд өмнөх шарынхаа сүүлийг үнэрлэж, бурантагтаа уурласан тэмээ хажуугийн авдрыг уруулдав. Эзэн нь толгойг нь түлхээд холдууллаа. Дээд өгсүүрт мод үүрсэн хоёр хүн “өнгөрөх үү” гэж асуусаар, хариу хүлээлгүй хараал урсгаж байлаа. Хөрөөдөх, төмөр давтах чимээ дэнжээс сонсогдож, буултын хөлөөр ус цайран урссаар байв.
Чимэг замын гуалин дээр сууж, хоёр шагайг мөргөлдүүлэн тоглож байснаа хүмүүс түрэхэд хөлөө татсан юм. Одоо нэг шагай нь дугуйн дэргэд хэвтэж байлаа. Тэр авах гэж мөлхөхөд Зургаадай бүснээс нь өргөн хойш тавив.
— Миний морь.
— Дугуйн доор орчихвол үхнэ.
— Морь үхдэггүй.
— Тэгвэл хүлээж бай.
Чимэг уруул дэвснээ үлдсэн шагайгаа атгаад гуалин дээрээ буцаж суув.
Уснаас адуу хөтөлж гарсан Саруул бөглөрсөн замыг хараад шууд хашааны зүг эргэх гэсэн боловч арын залуу гүү урагш зүтгэв. Хөтөлж явсан хүү олсоо цээжиндээ тултал татахад гүү чихээ хавчин, хажуугийн морь руу мөрөөрөө дайрлаа.
— Сулхан барь, — гэж Саруул хэлээд хүүгийн гар дээрх олсыг доош дарлаа. — Толгойг нь өөр лүүгээ битгий тат.
Тэр өмнөх хоёр морийг нарийн өгсүүрээс холдуулж, хүмүүсийг тэрэгний араас зайлуулах зуур Зэр нэгэнт хөтөлгөө барьчихсан тул дагаж хөдөлжээ. Энэ удаа хашхирсангүй.
— Бороо, наад талаа хар даа, — гэж Зэр хэлэв.
Саруул адуугаа эргүүлэхдээ тэдний зүг нэг харснаа өнгөрөв.
Зургаадай тэрэгний баруун хойд буланд очлоо. Усны чийг авсан хялгасан олс боодлын ирмэгт шигдэж, доод зангилаа нь арал доогуур татагджээ. Боодол тэр чигтээ дугуйн дээр дараагүй ч хөдөлгөөн бүрт жингээ тэр тал руу өгч байв. Түүнийг авбал арал хөнгөрнө. Хөнгөрвөл Хасарын хөшүүрэг орно.
Олсыг тэмтрэхэд Юсуф гараас нь барив.
— Хүрэхгүй гэсэн.
Зургаадай гараа татаж авлаа.
— Энэ боодлыг буулгана.
— Үгүй.
— Тэгвэл эндээ байна.
Юсуф Зургаадайн гар, хатуурсан зангилаа хоёр луу ээлжлэн харав. Зэр дэргэд нь ирээд ачааны хазайлтыг дагуулан харснаа мөнөөх боодол дээр алга тавилаа.
— Үүнийг авчихъя.
— Та хоёрын хэн нь мэддэг юм?
Зэр Хасар луу эргэв.
Хасар тэнхлэгийн үзүүрийг хумсаараа тэмтэрч суув.
— Нэг нь харсан. Нөгөө нь чанга хэлж байна, — гэв.
Юсуф санаа алдаад хутгаа сугалав.
— Огтолж болохгүй, — гэж Зургаадай хэллээ.
— Миний олс.
— Дахиад ачих олс.
Юсуф хутгаа буцаан хийв. Зангилаа нойтон чулуу шиг хатуурчээ. Тэр хоёр гарынхаа хумсыг оруулж ноцолдсоноо Зургаадайд зай тавив. Зургаадай олсны сул үзүүрийг арал доогуур буцаан шургуулж, мушгиа нь суларсан хойно зангилааг хажуу тийш нь нухлаа. Юсуф өөрөө тайлж дуусгав.
Зэр боодлын нэг үзүүрийг өргөсөн даруй өвдөг нь нугарч, нэг хөлөө гуалинд тулган тогтов.
Юсуф нөгөө үзүүрээс нь барив.
— Чамд зардаггүй юм.
Зэр амьсгаагаа авч байж:
— Хүндийг нь түрүүн хэлэхгүй яав, — гэв.
— Чи асуугаагүй.
Зургаадай доороос нь мөрлөж, гурвуулаа боодлыг гуалингийн цаад талд тавилаа. Зэр гарынхаа алгыг гуяндаа арчаад шарын хөтөлгөө рүү буцав.
Хасар дэнжийн хаяанд хэвтсэн урт модыг авчирч, тэнхлэгийн доогуур шургууллаа. Саруул адуугаа хашааны замд оруулчихаад буцаж ирсэн байв. Саяын залуу гүү бусдаасаа зай барин, усны зах руу хажуулдаж зогсов.
— Энэ талд хүн бүү байлга, — гэж Саруул хэлэв. — Дахиад хазайвал гол руугаа бууна.
Юсуф боодлынхоо дэргэд үлдэх гэсэн боловч тэрэг хөдлөх замд нь таарч байлаа. Зургаадай түүнийг ханцуйнаас нь татаж гаргав. Энэ удаа Юсуф гараас нь барьсангүй.
Хасар хөшүүрэг дээрээ дарж үзээд:
— Зэр ээ. Шараа нэг алхам. Ганцхан.
Зэр толгой дохив.
Тэрэг эхлээд хөдөлсөнгүй. Баруун шарын туурай доорх хайрга түрүүлж нурж, хөтөлгөө чангарав. Хасарын нуруу бөхийж, модны үзүүр чичирлээ. Дугуй үндэснээс хөндийрөөд гуалингийн ирмэгийг бүдүүн дуугаар даван гарав.
— Боллоо, — гэж араас хэн нэгэн хэлэв.
Зэр шаруудаа ахин нэг алхуулаад зогсоолоо. Хашхирсангүй.
Зам хүлээсэн хүмүүс өөрсдөө хөдөлж эхлэв. Давсны тэрэг урагшилж, мод үүрсэн хоёр хүн хоосорсон захаар зөрөв. Хүүхдүүд адууны араас гүйлдэв.
Юсуф эхлээд ачаагаа тоолсонгүй. Дугуйн мөөрний зулгарсан хэсгийг алгаараа арчаад, тэнхлэгийн үзүүр дэх нарийн хар зураасыг олж харлаа.
— Явж болох уу?
— Урлан хүртэл, — гэж Хасар хэлэв.
— Тэнд очоод?
— Задалж байж мэднэ.
Юсуф дээд дэнж рүү, дараа нь буулгасан боодол руугаа хараад сахлынхаа хоёр үзүүрийг нийлүүлэн имрэв.
Зэр хөтөлгөөгөө түүнд өгөхдөө:
— Орой гэхэд замд чинь гаргана аа, — гэв.
Хасар газраас хөшүүргээ авч мөрөндөө тавилаа.
— Орой гэдгийг чи хэллээ шүү.
— Бид дөрөв байна.
— Урлан хоёр гартай.
Зэр инээгээд тэрэгний урд алхав. Юсуф араас нь юу ч хэлсэнгүй.
Саруул замын аманд саатсан гүүгээ тойрон очлоо. Гүү түүний өгсөн зайгаар хашааны зүг эргэхдээ Зургаадайн хажуугаар өнгөрөв. Бүлээн амьсгаа нь ханцуйг нь шүргэсэн ч тэр гараа сунгасангүй.
— Боодлыг одоохондоо бүү ач, — гэж Саруул тэрэгний араас хэлэв. — Тэнхлэгээ дахиад дарна.
Тэр гүүгээ дагаад явчихлаа.
Зургаадай Юсуфын олсыг эвхэж, боодлын дээр тавив. Доод булан нь хайрганд үрэгдэн сэмэрчээ. Юсуф сөхөж үзсэнгүй, тэрэгнийхээ дэргэд Зэртэй маргалдсаар өгсүүр өөд алхав.
Чимэг гуалин дээрээс бууж ирээд өнөөх алдсан шагайгаа оллоо. Тоосыг нь алгандаа үрж байтал сэмэрсэн бөс салхинд сөхөгдөж, дотор нь улаан шаргал юм нэг гялсхийв.
Чимэгийн гарт байсан шагай хайрган дээр тог хийлээ. Зургаадай урагдсан буланг дотогш нугалаад олсоор дарж тавив.
Чимэг шагайгаа авсангүй.
02.2 — Үргэсэн адуу
Гүүний зүүн нүдний цагаан ил гарчээ.
Чих нь арын шуугиан, өмнөх хаалга хоёрын хооронд ээлжлэн шарвалзаж байв. Хазааргүй толгойгоо өндөр авч, хүзүүний олсыг хөтөлж ирсэн хүүгийн гараас угзрах бүр бусад адуу хашааны ам руу улам шахцалдав.
— Олсыг надад өг, — гэж Саруул хэлэв.
Хүү өгөхийн оронд бугуйндаа ороож авлаа.
— Алдчихвал манай адуу гэнэ.
— Алдахгүй гээд гараа чирүүлэх нь үү?
Гүү ахин угзрахад хүүгийн мөр савлаа. Саруул олсыг бугуйнаас нь тайлж аваад сул барив. Үзүүр нь газар чирэгдэх төдий урт байлаа. Хэний олс болохоос гүү хэнийх болох нь мэдэгдэхгүй.
Түр хашаанд буултаас үймж ирсэн есөн адуу багтаж ядан эргэлдэж байв. Хөлөрсөн хоёр морь эмээлтэйгээ, нэг хээр морины дөрөө хэвлий доогуураа орж орооцолджээ. Хүрэн үрээний ташаанд шинэ туурайн мөр улайж, модон хаалганы дэргэдэх хөгшин бор морь хөлөө гамнан зогсов. Эзэд нь гаднаас гар сунгаж, өөр өөрийн адууг нэгэн зэрэг дуудаж байлаа.
— Тэр хээр минийх.
— Чинийх сүүлэндээ цагаантай.
— Шавартай болохоор харагдахгүй байна.
— Шавар сүүлний үс ургуулдаггүй ээ.
Зэр Юсуфын тэргийг өгсүүрийн аманд хүргээд буцаж ирчихсэн, хоёр хүний дунд хээр морины сүүлийг сөхөж үзэх гэж байв. Морь бөгсөө эргүүлэхэд тэр гараа амжиж татлаа.
— Хоёулаа гадна гар, — гэж Саруул хэлэв. — Нэг нь дуудахад аль руу чинь очихыг харъя.
— Очихгүй бол яах вэ? — гэж нэг нь асуув.
— Тэгвэл та хоёрын алиных нь ч биш байж мэднэ.
Зэр инээх гэснээ хээрийн чихийг хараад больж, өнөө хоёрыг хаалганаас холдуулав.
Саруул эхлээд хөгшин борын эзнийг оруулав. Өвгөн мориныхоо өвчтэй хөлийг хармагцаа яаран очиход бор чихээ хойш наалаа.
— Өмнөөс нь биш, мөрнөөс нь оч, — гэж Саруул хэлэв.
Өвгөн алхаагаа сааруулж, морины хүзүүнд хүрэлгүй дэргэд нь зогсов. Бор морь үнэрлэж үзээд толгойгоо буулгалаа. Өвгөн хөтөлж гарахдаа Саруулд бус, мориныхоо хавдсан шөрмөсөд үглэсээр өнгөрөв.
Нэг адуу гармагц үлдсэн найм нь тэр сул зайг дор нь дүүргэлээ.
Хасар хашааны гадна урт олс хайж иржээ. Хацар дээрх тосоо арчаагүй хэвээр, гартаа тэрэгний тэнхлэгээс авсан хар үртэс наалдсан байв.
— Доод талын аргамжааг авъя.
— Авахгүй.
— Тэнхлэгийг өргөхөд хэрэгтэй.
— Эндэх адууг юугаар тогтоох вэ?
Хасар хашааны доторхийг нэг харснаа сул унжсан аргамжааны голоор алгаараа хэмжив.
— Талынх нь хүрнэ.
— Авчихвал энд хүрэхгүй.
Хасар аргамжааг орхилоо. Харин хаалганы доод хөндлөвчийг хөлөөрөө хөдөлгөж үзээд:
— Энэ бас удахгүй олс нэхнэ, — гэв.
— Тэгэхээс нь өмнө таарах модоо ол.
Хасар өгсүүр өөд буцахдаа хөндлөвчийн ганхсан үзүүрийг ахин нэг харлаа.
Хээр морь эздийнхээ хэнийг ч дагасангүй. Харин нэг нь бүснийхээ үзүүрээр ташуурдах янз үзүүлэхэд ухарч, эмээлтэй морины бөөр рүү шахав. Тэр морь цочин өшиглөж, хүрэн үрээ хашааны дагуу цоройлоо.
— Гараа тат! — гэж Саруул хашхирлаа.
Адууны дөрвөн чих нэгэн зэрэг өөр лүү нь эргэв. Саруул цааш хашхирсангүй. Хээрийн хоёр эзнийг хаалганаас явуулж, эмээлтэй морьдын хазаарыг Зэрт атгуулав.
— Эднийг голын замд гарга. Эзэн нь өөрөө ирэг.
— Би хүмүүсийг энд тайвшруулж байсан юм.
— Тэгвэл замдаа тайвшруул.
Зэр хоёр морийг хөтлөөд гарахад бусад нь араас нь дайрлаа. Хаалганы дэргэд хүн бүр өөрийн адууг барих гэж зэрэг хөдөлж, сул зай дахиад л бөглөрөв.
Залуу гүү тэр бөөгнөрөл рүү орсонгүй. Хойш ухарч, хашааны доод талын гурван нарийн шургааг чиглэв. Толгой нь улам өндөрсөж, сүүлээ хавчжээ. Араас нь хүрэн үрээ шахахад урд хоёр хөлөө өргөж, дээд шургааны дээгүүр цээжээ гаргах шахав.
Саруул олсыг тавилаа.
Гүү буцаад газардсан ч шургаа бүхлээрээ ганхав. Нэг үзүүрийн сур сунаж, доод мод нь шорооноос мултарлаа.
Гаднаас гурван хүн зэрэг орж ирэв. Нэг нь гүүний олсыг шүүрэхээр, нөгөө нь хашааг түшихээр, Зэр араас нь хүрэн үрээг татахаар зүтгэнэ. Гүү газар чирэгдсэн олсон дээрээ гишгэж, хойд хөлөө суга татав.
— Бүгд гар, — гэж Саруул хэлэв.
Хэн ч хөдөлсөнгүй.
— Зэр, хүмүүсээ аваад гар.
— Хашаа нь унах гэж байна.
— Дотроо хүнтэй бол бүр нураана.
Зэр түүний нүүрийг нэг харснаа хүрэн үрээний дэлнээс барьж эргүүлэв.
— Сонсов уу? Гадаа.
Хүмүүс адуугаа дагаж, бие биеэ түлхэлдсээр хаалгаар гарлаа. Эмээлтэй хоёр морийг Зэр голын зам руу хөтөлж, хүрэн үрээ, хээр морийг эзэд нь гаднаас дуудаж салгав. Үлдсэн хэдийг хажуугийн хашаанд оруулахад залуу гүү ганцаараа хоцорчээ.
Ганцаараа хоцорсон ч хаалга, ганхсан шургаа хоёрыг ээлжлэн ширтэж, амьсгаа бүрд хамрын самсаа нь дэлбэлзэж байв.
Зургаадай хаалганы аманд сүүлчийн адууг өнгөрүүлээд зогсож байлаа.
— Чи үлд, — гэж Саруул хэлэв. — Доод аргамжааны үзүүрийг барь.
Зургаадай аргамжааг авч, гүүний өөдөөс бус, хажуу мөр рүү нь харж зогсов.
— Чангалж болохгүй. Шургаанаас л холдуулна.
— Хаалга руу юу?
— Үгүй. Хаалга одоохондоо хүнтэй байна.
Гадна талд адуугаа таних, тоолох, булаацалдах дуу үргэлжилсээр байлаа. Саруул Зэрийг хаалганы амнаас холдохыг хүлээв. Тэгээд өөрөө гүүний урд гарсангүй, ганхсан шургааны дагуу алгуур алхлаа.
Гүү толгойгоо түүн рүү эргүүлэв.
— Наанаа бай, — гэж Саруул Зургаадайд хэлэв.
Саруул нэг алхам ойртоход гүү шургаа руу хажуулдав. Тэр дороо зогслоо. Гүү ч зогсов. Саруул ухрахад чих нь урагшлав.
Одоо гүүний урд хүн байсангүй. Хаалга хүртэлх шулуун замыг Зургаадайн сул барьсан аргамжаа л хөндлөн зааглаж байв. Тэр олсыг татсангүй, өргөсөнгүй. Гүү эхлээд үнэрлэж, дараа нь олсны үзүүр рүү нэг алхав.
Гаднаас нэг хүүхэд хашхирахад гүү цочин Зургаадай руу огцом эргэлээ. Түүний гар үл мэдэг дээшилснээ буцаад доошлов. Зайлаагүй.
Гүү хоёр алхмын өмнө ирээд зогсов. Хүзүүнийх нь хөлс бараан судал болон доош урсжээ. Зургаадай амьтны чих рүү биш, газар гишгэх урд хөл рүү нь харж байв.
— Айгаад байна, — гэв.
Саруул олсыг барьсан гарынх нь үе цайрсныг харлаа.
Гүү түүн рүү ахин ойртсонгүй. Харин мөрөөрөө эргэж, ганхсан шургаанаас холын булан руу алхаад тэнд зогсов. Толгой нь намслаа.
Саруул хаалгыг татаж хаагаад доод хөндлөвчийг түр чулуугаар ивэв. Зургаадай аргамжааг суллан газарт тавилаа.
— Үүр цайхаас өмнө ир, — гэж Саруул хэлэв.
Зургаадай гүү рүү нэг хараад толгой дохив. Тэгээд хаалгаар гарч, урлангийн зүг явлаа.
Гүү холын булангаас хөдлөөгүй. Түүний алхаа холдох зүг нэг чихээ өгсөөр байгаад чимээ тасрахад хойд нэг хөлөө сул тавилаа.
02.3 — Тэнхлэгийн өр
Хасар тэнхлэгийг алганы ясаар тогшиж үзээд чихээ наав.
Нарны халуунд хатсан мод бүтэн газраа бүдэг, цул дуугарч байснаа баруун үзүүртээ нарийхан хөндий өнгө оров. Тэр дугуйг хагас эргүүлж ахиад тогшлоо. Өнөөх чимээ мөөрний цаана дагаж нүүв.
— Юу болов? — гэж Юсуф асуулаа.
Хасар тэнхлэгийн баруун үзүүрийг заав.
— Дотроо цуурчээ. Дугуйг авна.
Юсуф бөхийж харснаа ан цав олсонгүй. Гараараа дугуйг нэг сэгсрээд орхив.
Юсуф хөмсгөө зангидан, тэрэгний арлаас буулгасан боодлуудаа харав. Урлангийн хаяа бараадан өрсөн ачааны завсраар Чимэг шургаж, улаан шаргал юм гялсхийсэн боодолд ойртох бүрд Юсуф хоолой засаж байлаа. Чимэг ч өөр тийш харж байгаа дүр үзүүлэн, сэмэрсэн буланг тойрон эргэлдэнэ.
Бадай өвгөн урлангийн сүүдрээс гарч ирээд Хасарын чих наасан тэнхлэгийг хөлийн өлмийгөөр нэг түлхэв. Хөндий дууг сонсоод шаантаг руу эрүүгээрээ заалаа.
— Ав. Гаднаасаа харагдахгүй байна.
Хасар хариу хэлэлгүй голын шаантаг руу тонгойв. Зургаадай хажууд нь сууж, модон шаантагны толгойг жижиг алхаар зөөлөн цохилоо. Буултад хөлөрсөн шаруудыг Зэр голын зах руу хөтөлчихөөд буцаж ирээгүй байв. Тэрэгний сүүдэр богиносож, төмөр давтах газрын галын утаа эгц дээшлэхгүй хажуу тийш цувна.
Дугуйг сугалж тавихад ан цав ил болов. Тэнхлэгийн үзүүрийг мөөр зууж, модны ширхгийг ташуу салгажээ. Хасар хумсаараа тэмтрэн уртыг нь хэмжив.
— Үүгээр гол өгсөж болох уу? — гэж Юсуф асуулаа.
Бадай цавын үзүүрт хутганы хошуу тавьж үзээд толгой сэгсрэв.
— Эндээс хөдөлгөж болно. Хол явахгүй.
Юсуф сахлаа базав.
— Шинээр солино гэвэл хэд хоног вэ?
— Хатаасан мод байвал нэг өдөр. Байхгүй бол мод хаттал.
— Надад өдөр байхгүй.
Бадай түүнд хариулалгүй, ан цавын дагуу харласан тосыг хутганы араар хусав.
Хасар урлангийн хананд налуулсан моддыг нүдээрээ нэгжив. Хамгийн цаана, дээврийн сүүдэрт хусны шулуун гол хэвтэж байлаа. Тэр өөд алхахад Бадай замыг нь тосон зогсов.
— Тэрийг авахгүй.
— Яагаад?
— Өвөл цөмөрсөн тэрэгний голд тааруулж хатаасан.
— Энэ тэрэг ч бас цөмөрнө.
— Тэр тэрэгний эзэн модоо өнгөрсөн хавар авчирсан.
Юсуф тэдний яриаг бүрэн ойлгоогүй бололтой хусны гол, эвдэрсэн тэнхлэг хоёрыг ээлжлэн заав.
— Би даавуу өгнө.
— Тэр модыг өгч болохгүй, — гэж Бадай хэлээд хусны голыг цааш түлхэв.
Хасар моддын доороос тахирхан богино тайрдас сугаллаа. Нэг тал нь зангирч, нөгөө талын ширхэг нь хажуу тийш мушгирсан тул бүтэн эдлэлд хэн ч сонгохооргүй мод байв. Тэнхлэгийн ан цав дээр тавьж үзвэл хоёр үзүүр нь илүү гарсангүй.
— Үүнийг хавчуулъя.
Бадай тайрдсыг аваад эргүүлж, зангилаан дээр нь хумсаараа товшив.
— Эндээс зорвол дахиад хагарна.
Хасар модыг нөгөө талаар нь тэнхлэгт тулгаж үзлээ.
— Зангилааг нь гадна гаргана.
Бадай тайрдсыг буцааж өгөөд хутгаа Хасарын дэргэд тавив.
Тэр үед Зэр хоёр залуу дагуулсаар ирэв. Ирэхдээ голын замаар өгсөх хүмүүсийн царай, зөрж өнгөрөх морьтон бүрийн зүсийг нэгд нэгэнгүй бүртгэн ширтэж байлаа. Наадмаас хойш түүний харц ийнхүү хэн нэгнийг байнга хайсан шинжтэй, тогтворгүй болчихсон юм. Гэвч хайсан хүн нь харагдахгүйд санаа алдсанаа сая нэг тэрэг рүү анхаарлаа хандуулав. Дагуулж ирсэн хоёрынх нь нэг нь буултад мод үүрч зогссон урт залуу, нөгөө нь давстай тэрэгний хөтөч байлаа.
— Дугуйг өргөх хоёр хүн оллоо, — гэж Зэр хэлэв.
Хасар өнөө хоёрыг харав. Урт залуу бугуйгаа эргүүлэн бие халааж, давстай тэрэгний хүн урлангийн үүдэнд юм хэлэхээ хүлээж зогсоно.
— Хоолны үеэр Өлзийд тусалсан гэж хэлнэ, — гэж Зэр нэмж хэлэв.
Урт залуу инээд алдаж, нөгөөх нь:
— Бас миний хүзүүвчийн сур тасарсан, — гэв.
Зэр Хасар руу харав.
— Жаахан сур.
Хасар тэнхлэгийн дэргэд тавьсан нарийн саваагаа авч өвдөг дээрээ тулав. Дээд талын гурван хэрчлээсийн нэгэнд жижиг модон үртэс хавчуулж, хажуугийн нүхэнд эрчилсэн хялгас шургуулжээ. Юсуфын ачаа, хоёр хүний гар, Өлзийн хоол. Тэр савааны доод үзүүрт дөрөв дэх хэрчлээс татав.
— Энэ хүзүүвч, — гээд нарийхан сурны тасархай уяв.
— Би өөрөө сур олно, — гэж давсны тэрэгний хүн хэллээ.
— Тэгвэл хялгас зангилахгүй. Сур авчирсан хойно чинь хийнэ.
Юсуф тэдний гар дамжсан савааг сонирхон харснаа бүсэндээ зүүсэн жижиг уутнаас атга хатаасан жимс гаргаж Бадайн өмнө тавив.
— Өлзийд.
Бадай нэгийг авч шүдээрээ хуваан амсав. Үлдсэнийг нь Чимэг рүү сарвайхад охин боодлоо мартан хоёр алгаа тослоо.
— Өлзийд хүргэ. Өөрөө нэгийг идэж болно.
Чимэг алгаа хумиад гүйв.
Хасар тахир тайрдсыг ан цавын дагуу зорж, тэнхлэгийн муруйд таарууллаа. Бадай түүний гараас хутга булаасангүй, зөвхөн нэг удаа буруу ширхэг рүү ороход нь ишийг нь хуруугаар түлхэв. Зургаадай чийгтэй сур авчирч, Хасар модон хавчаарыг хоёр талаас нь тэврүүлэн боолоо. Сур хатахдаа агшиж чангарна. Харин тэр болтол дугуйг хүчээр тулгах хэрэгтэй.
Тайрдсын зангилаатай бүдүүн үзүүр алганы дайтай үлджээ. Хасар хаягдал модны дунд шидэлгүй, урлангийн хаалганы дотор тавив.
Зэр, хоёр залуу гурав мөөрийг өргөв. Юсуф дугуйгаа өөрөө чиглүүлж, Зургаадай голыг нь таарууллаа. Хасар шаантаг цохих бүрд тахир хавчаар тэнхлэгийг барьж, шинэхэн зорсон модны үнэр халсан тосны үнэртэй холилдов.
Дугуй суусны дараа Хасар араас нь түлхэж нэг бүтэн эргүүлэв. Эхний хагас тойрогт мод үл ялиг ёолов. Дараагийнхад дуу нь бүдгэрчээ.
— Одоо явж болох уу? — гэж Юсуф ахин асуув.
— Ус хүртэл.
— Тэгээд?
— Усны дараа зам тэгш байвал цааш явна. Өгсүүрт ачаагаа баруун хойно бүү тавь. Уруу газар дугуйгаа бүү түгж. Дуу нь чангарвал зогсоно.
— Чи дагаж явах уу?
Хасар саваан дахь хэрчлээс, урлангийн үүдэнд хүлээж буй сур хоёр луу харав.
— Би энд үлдэнэ. Дуу нь өөрчлөгдвөл зогсоод хүн явуул.
Урт залуу мөөрнөөс гараа авч:
— Миний дүүгийн жижиг тэрэгний арал нэг тийшээ мурийсан. Маргааш үзээд өгнө гэсэн, — гэв.
Хасар саваагаа эргүүлж хоосон зай хайлаа. Хоёр тал нь аль хэдийн хэрчлээстэй байв.
— Тэрийг нь би хэлсэн, — гэж Зэр хэсэг азнасны эцэст хэлэв.
Хасар Зэр рүү хараагүй. Хуучин нэг хэрчлээсийн доогуур шинэ зураас татаж, модны үйрмэгийг хумсаараа арчив.
02.4 — Усны ээлж
Хоёр шар усанд хошуугаа хүргэхийн даваан дээр өмнүүр нь морь орж ирэв.
Зэр хөтөлгөөг татаж амжив. Баруун шарын өвдөг нугаран, хуурай хэл нь усны мандлыг ганц долоогоод буцаад өндийлөө. Араас ирсэн тэрэг зөөлөн хяхтнаж, шинэ боолттой тэнхлэг нэг удаа нарийн дуугарав.
— Энд байлга, — гэж Хасар хэллээ. — Урагш, хойш бүү хөдөлгө.
Голын захын хүмүүс зам тавих гэж яарсангүй. Түрүүлж орж ирсэн дөрвөн морь хөөстэй амаа ус руу сунгаж, эмээл дээрх хүмүүс нь жолоогоо богино барьжээ. Морьдын цээж хөлсөндөө бараан, хамар нь улайсан байв.
Тэдний өмнөх өргөн мөртэй эр Зэрийг таньсан янзтай эрүүгээ өргөлөө.
— Өлзий энд үү?
— Дэнж дээр байгаа, — гэж Зэр хэлэв.
Эр инээсэнгүй. Мориныхоо амыг суллаад хоёр залуу руугаа харав. Нөгөөдүүл нь дараагийн адууг уснаас холдуулан, эргийн нарийн завсрыг эзэлжээ.
— Хойноос хүмүүс ирнэ. Манай морь түрүүлж усална.
— Энэ хоёр шар өглөөнөөс хойш тэрэг татлаа, — гэж Зэр хэлэв. — Хошууг нь нэг дүрүүлээд гаръя.
Эр хариу хэлсэнгүй. Гэвч замаас гарсангүй.
Оройн сэрүүн голын мандалд сууж эхэлжээ. Дээд дэнжээс буусан үхэр, хонь, адуу эргийн өргөн хэсэгт бөөгнөрч, эзэд нь харанхуйгаас урьтаж услах гэж хашхиралдана. Юсуф боодлуудаа буцаан ачсан ч баруун хойно нь хөнгөн эд тавьж, хүндийг арал дээгүүр тараажээ. Хоёр шарын сүүл шаварт наалдаж, амьсгаа нь улам богино болов.
Саруул голын дагуух замаар ирэхдээ тэднийг холоос харсан бололтой морио ус руу оруулсангүй. Араас нь хөтөлсөн гурван адуу толгойгоо доош сунган, хазаарын амгайгаа зажилж байлаа.
— Зам тавь, — гэж тэр хэлэв. — Эднийг эхлээд амраана.
Өргөн мөртэй эр түүн рүү харснаа:
— Жаахан хүлээ, дүү минь. Бид дээрээс зар хүргэж явна. Голын замыг та нарт нээлттэй байлгах гэж яваа улс. Өлзийд дөрвөн моринд шөнийн өвс тавь гэж хэл. Маргааш замд хоёр сэлгээ харна, — гэв.
Саруул морьдынх нь нойтон ташаа, хөөсөрсөн амыг хараад:
— Тэгвэл усла. Харин эргийг битгий хаа, — гэв.
Тэр адуугаа хажуугийн сул хайрганд зогсоож, хазаарыг нь урт тавилаа. Хамгийн арын хээр морь урд хөлөөрөө газар маажив. Зургаадай түүний дэргэд очиж жолоог нь авч өглөө. Саруул талархсангүй, харин Юсуфын тэрэг рүү харж:
— Боодлыг ахиад дарчихсан уу? — гэж асуулаа.
— Хөнгөнөөр дарсан, — гэж Зургаадай хэлэв.
Хасар тэнхлэгийн дууг чагнасаар:
— Энд удах тусам хүнд болно. Шарууд зогсож чадахгүй байна, — гэв.
Өргөн мөртэй эр морин дээрээсээ тонгойж шинэ боолтыг харлаа.
— Энэ тэнхлэг зам даах уу?
Хасар дугуйгаас хараагаа салгасангүй.
— Хойш татвал цав нь нэмэгдэнэ.
Юсуф түүний үгийг ойлгоогүй бололтой тэрэгнийхээ хажууд очоод алгаа арал дээр тавив.
Зэр:
— Тэргийг нэг удаа урагшлуулаад эргийг суллая. Буцааж хөдөлгөвөл тэнхлэг нь сална, — гэв.
— Бид түрүүлж гарна. Морьд хөдөлмөгц тэргээ дагуул.
Тэр дэргэдэх залуудаа толгой дохив. Залуу морьдоо уснаас татаж, голын мандал дээгүүр цагаан хөөс урслаа. Гэвч тэд эргээс шууд гарсангүй. Хоёр нь эмээлээ чангалж, нэг нь усны тулам дүүргэж эхлэв.
Баруун шар ахин ус руу зүтгэхэд тэрэгний мөөр хайрганд хөндлөн гулсав. Хасар шууд дугуйн өмнө чулуу ивээд:
— Зүүн шарыг хажуу тийш нь бүү алд. Хөтөлгөөг нь богино барь, — гэв.
Зэр хөтөлгөөг богиносгоод амьтны хүзүүг илэв.
Зургаадай эргийн дээгүүрх нарийн замыг харлаа. Тэр замаар морьтой хүн зөрөх зай байсан ч тэрэгний арал эргэхэд баруун дугуй дахин дарагдана. Урагшлуулахын тулд урд талын хоёр морийг хөдөлгөх хэрэгтэй. Нөгөө эрийн хүмүүсийн нэг нь усны тулмаа дүүргээд дуусч байв.
— Тэрэг эхэлж гарвал зам чөлөөлөгдөнө, — гэж Зургаадай хэллээ.
Өргөн мөртэй эр түүнийг анх удаа тогтож харав.
— Чи хэний хүү вэ?
Зургаадай хариулахын өмнө Зэр:
— Харчугийн, — гэв.
Эр Зургаадайг дахин нэг харлаа.
— Тэгвэл тэрэгнийхээ замыг мэдэж байгаа байлгүй.
Тэр морио хажуу тийш хөдөлгөв. Хоёр залуу нь дагаж эргийн амыг суллахад Хасар чулуугаа сугалж, Зэр шаруудаа ганц алхам урагшлуулав. Энэ удаа тэнхлэгийн дуу бүдүүн, богино гарч, дугуй тэгш хайрган дээр орлоо.
Юсуф тэрэгний араас алхаж өнгөрөхдөө өргөн мөртэй эрийн зүг бөхийн мэндэлсэнгүй. Харин шаруудаа усны доод хэсэгт хүргээд хөтөлгөөг суллав. Хоёр амьтан зэрэг ус сорж, хажуу хавирга нь тайлагдан намслаа.
Зэр голын уснаас атгаж нүүрээ шавшаад:
— Өлзий хоолоо дөрвөн удаа халаасан байх даа, — гэв.
— Тав, — гэж Хасар хэллээ. — Чи хоёр хүнийг нэмсэн.
Дэнжийн зүгээс адуу янцгаах дуу гарлаа. Усанд байсан морьд нэгэн зэрэг чихээ босгов. Саруул огцом эргэж, хашааны зүг харав. Түр хашааны холын буланд өнөөх залуу гүү бараан дүрс болон эргэлдэж байлаа. Суларсан доод шургааг хэн нэгэн дахин ивсэн боловч гүү түүнээс зай барьсан хэвээр.
Зургаадай өргөн мөртэй эрийг харав. Тэр бас гүү рүү харж байлаа.
Саруул хөтөлсөн адууныхаа жолоог Зургаадайн гараас авч, голын доод хэсэг рүү буулгав. Тэр эрийн харцыг анзаарсан эсэх нь мэдэгдсэнгүй.
Зургаадай хэлээ шүдэндээ нэг хүргээд больжээ. Гүүний өндөр хүзүү, хөлсөнд наалдсан дэл, хаалганаас хол сонгосон зайг л харсаар зогсов.
Өргөн мөртэй эр мориныхоо амыг эргүүлээд яг явахдаа, өдөржин сонссон жирийн нэг юм асууж байгаа мэт:
— Хаалганд ордоггүй тэр гүү хэнийх вэ? — гэв.