Идэр өглөө босоод өчигдрийн шавар тэмээгээ хайв.
Тэр гэрийн бүслүүрийн доор хавчуулсан газартаа байсангүй. Хүү эхлээд салхинд уначихлаа гэж бодоод үүдний хоёр талаар мөлхөж үзжээ. Дэлгэр түүнийг дуудах үед хүү гэрийн араар тойрон голын захад оччихсон байлаа.
— Ээж ээ, ус бор болчихож.
Дэлгэр савныхаа тагийг тавиад гарч ирэв.
Голын урсгал өглөө бүрийнхээс өөр байлаа. Өчигдөр гялалзаж харагддаг байсан цайвар чулууны оронд хүрэн ус хуйлрана. Урт өвс, жижиг мөчир тасралтгүй урсан өнгөрч, өмнө нь эргийн дэргэд нам тогтдог байсан ус одоо хайргыг тас няс өнхрүүлнэ.
Дэлгэр Идэрийг гэрт оруулаад Нэмэхийг дуудав.
Зургаадай тэр дуунаар сэржээ. Шөнө бороо орсонгүй. Харин уулын цаагуур хэдэн удаа бүдэгхэн гялсхийснийг морьдоо шалгахдаа харсан. Тэр гутлаа углаад шууд ус руу очив.
Нэмэх эрэгт хүрч, өчигдөр тавьсан загасны сагсаа авах гэсэн ч гадас нь далд орчихсон байв. Тэр ус руу оролгүй хойш ухарлаа.
— Баруун замыг үзье, — гэв.
Зургаадай эмээлээ тавьж, Зэртэй хамт хөтөл рүү давхив. Өлзий тэргэн дээрээ сууж, Хасарыг дугуйгаа хийж дууссан эсэхийг асуулаа. Хасар голын усанд эхлээд, дараа нь орхисон тэнхлэгтээ хараад, шууд ажлаа үргэлжлүүлэв.
Баруун хөтлийн нам хэсгээр ус хальж эхэлжээ. Замын дээр морь гарахаар байв. Гэвч хоёр эрэг нь зөөлөн, нэг талын дугуй живбэл тэрэг хазайж тэр чигтээ ус руу орохоор харагдана. Зэр бууж, модоор ёроолыг тэмтрэв. Хоёр алхмын цаана хөл нь элс рүү шигдэхэд Зургаадай бүснээс нь татаж гаргалаа.
— Ачаагүй ч болохгүй, — гэж Зэр хэлэв.
Тэд хойд энгэрийн мөрөөр өгсөж үзэв. Хүн, эмээлгүй морь ганц ганцаараа гарч болохуйц нарийн жим өндөр хадны завсраар нөгөө хөндийд хүрнэ. Тэрэг, хоёр шар зэрэгцэж гаргах аргагүй. Дээд талд жаахан тэгш газар байгаа ч хэдэн айлын мал бэлчээх өвс байвгүй.
— Хүүхэд, хөгшдөө энд түр гаргаж болно, — гэж Зургаадай хэлэв. — Тэрэгтэй айлууд салд очих хэрэгтэй.
Зэр доош, гэрүүд байгаа зүг харлаа. Утаа нь шулуун бус, намхан таран сууна.
— Өлзий гуай тэр жимээр гарч чадах уу?
— Хүн түшвэл чадна.
— Тэгээд хаалгыг нь?
Зургаадай хариулсангүй. Зэр өөрөө толгойгоо сэгсрэв.
Тэд буцаж ирэхэд Дэлгэр гэрийнхээ унь буулгаж эхэлчихсэн байв. Хөрш айлын хоёр эмэгтэй ирж тусалжээ. Нэмэх савныхаа хагасыг шороонд шигтгэн нөмөрт тавьж, үлдсэнийг боож байлаа. Өлзий анх удаа түүнд хаана юу хийхийг заасангүй. Идэрийг дэргэдээ суулган, жижиг савнуудад ноос чихэх ажил өгчээ.
Сондор морьтойгоо ирэв. Тэр өглөө хул гүүгээ авахаар эрт явсан ч салын хойд буулт эвдэрч эхэлсэн тул цаад эрэгт гарч чадаагүй гэнэ.
— Таргин тавцангаа өндөр газар татна гэж байна. Ачаатай хүнийг одоо авахгүй гэсэн.
Хасар алх барьсан чигээрээ бослоо.
— Яагаад?
— Ус авбал өөр сал байхгүй болно гэсэн.
Энэ үгийг сонсоод хэн ч шууд буруутгасангүй. Нэмэх хамгийн сүүлд боосон саваа газарт буулгав.
— Уг нь зүүн буултын дээр хуучин налуу бий. Тэндээс цаад дэнж рүү гарч болно. Харин хүн ажиллуулах хэрэгтэй, — гэж хэллээ.
Борч хөгшин тэдэн дээр хүрч ирэв. Тэр нэг гутлынхаа түрийг боож, нөгөө хөлдөө чийгтэй даавуу ороожээ. Өглөө хул гүүг авчрах гэж Таргины талд очсон боловч гол өсөхөд буцаад энэ эрэгт хүрэх гэж яаравчилсан аж.
— Дээд буултад татвал сал тогтоно, — гэж тэр Нэмэхийн үгийг дэмжив. — Гэхдээ бид очиж эргийг нь бэлдэхгүй бол Таргин татахгүй. Доод урсгалд сал нь эргэвэл тэр өөрөө алдана.
Зургаадай тэдний хэлснийг сонсоод модны үзүүрээр газар голын тахирыг зурав. Айлын хүүхэд, хөгшдийг хойд жимээр өндөр нөмөрт гаргах; морь, малыг задгай дэнжид бөөгнөрүүлэх; тэрэг, ачааг зүүн талын хуучин буултад ойртуулах тухай хэллээ.
Түүнийг ярьж байхад бусад нь дуугүй болсныг Зэр анзаарав. Зургаадай өөрийн мэдэлгүй гэрүүдийг хэсэг болгон, эрчүүдийн нэрийг асуулгүй хэд хэдээр нь хуваарилж эхэлсэн байлаа.
— Хүлээ, — гэж Дэлгэр хэлэв.
Зургаадай модоо зогсоов.
— Хүүхдүүдийг одоо өндөрт гаргавал тэднийг харж үлдэх хүн хэрэгтэй. Манай Сэргэний эх алхаж чадахгүй. Хоёр хүн авч явбал буцаад шөнө болтол ирэхгүй. Бид бүх хүүхдээ тэнд гаргачхаад энд ачаагаа харж үлдэж болохгүй.
Борч бас хоёр хүний нэр хэлэв. Нэг нь усанд орж чаддаггүй, нөгөө нь шаруудаа бусдад өгөхгүй гэнэ.
Зургаадай зурсан зурааснуудаа харав. Түүний мэдэх арван морьтныг шилжүүлэхэд ингэж олон нэр асуух хэрэггүй байдаг байлаа.
Тэр модоо Дэлгэрт өглөө.
— Тэгвэл хэн хэн хамт явахыг чи хэл.
Дэлгэр газар зурсан зургаас гэрүүдийн байрыг олж, нэрсийг нь хэлж эхлэв. Нэмэх түүнийг нөхөв. Сондор хэдэн малыг хамтад нь хөтөлж болохыг хэллээ. Хасар ачааг хоёр удаа зөөхөд хүрэлцэх тэрэг, хүмүүсийн тухай асуув. Зэр айл бүрд өөрөө очиж, хийх ажлыг нь тайлбарлахаар болов.
Өлзий Идэрийн шаваргүй хурууг барин цааш гарлаа. Хүү гэрийн буусан ханыг хараад:
— Манайх хаашаа болсон бэ? — гэж асуув.
— Одоо ачаална.
— Тэгээд тэнд очоод бас эндээ байна уу?
Өлзий хариулахын өмнө хүүгийн толгойг илэх гэж оролдов. Идэр энэ удаа бултсангүй.
— Ээж чинь очихоор байна, — гэж тэр хэллээ.
Зэр айлуудаас эргэж ирэхэд урьдын инээмсэглэл нь нүүрэндээ байсан ч амьсгаа нь давхцжээ.
— Бүгд очно. Салтай болно гэж хэлсэн.
Хасар толгойгоо өргөв.
— Салтай болох эсэхийг бид мэдээгүй байна.
Зэр залгиад, голын зүг харлаа. Доод буултын шонгийн толгой усанд орж далд болов.