Хялгас нийлүүлэх нь
Сул хялгас алган дээр тогтдоггүй байлаа.
Саруул адууны сүүл самнахад цугларсан урт хялгасыг өвдөг дээрээ дэлгэж, богино ноолуур, шавар наалдсан үзүүрийг нэг нэгээр нь түүв. Салхи хашааны завсраар шургах бүрд цэвэрлэсэн хялгасны зах сөхөгдөнө. Тэр дээр нь жижиг чулуу тавьж тогтоогоод дараагийн атгыг задаллаа.
Шөнө адууны доод захыг нийлэхэд олдсон унага эхээсээ нэг шургааны зайтай зогсоно. Зоо нь нялхын зөөлөн үсээ бүрэн гээж амжаагүй ч хөл нь уртсаж, замын адуу дагахаар болжээ. Зүүн гуян дахь тамганы доод салаа эхийнхтэй адил тахир. Шөнө авчирсан адуучин түүнийг холоос таньсангүй, харин Мэнгэтү чихний арын цагаан туяа, Саруул тамгыг нь үзээд өөрсдийн шугамд оруулсан юм.
Унага хааяа эх рүүгээ зүтгэнэ. Гүү хариуд нь богино дуугараад, хөтлийнхөө тойргийг бүтэн эргэж, шургааны нөгөө талд ирнэ. Саруул унагыг хөхүүлэхдээ хоёуланг нь сул тавьж болохгүй байв. Гүү хүн ойртоход хуучин сорвио санасан мэт хүзүүгээ чангалж, унага шахагдахад арагш өшиглөхөөр жингээ шилжүүлнэ. Тиймээс хоёр уяаны завсрыг гараар хэмжиж, нэгийг нь ахиулж, нөгөөг нь буцааж байж дэлэнгийн доор зай гаргажээ.
Унага амандаа хөхөө олмогц гүүний нуруу хэсэг намдав. Сорох чимээ хүйтэн өглөөний хашаанд жижигхэн, яарсан сонсогдоно.
— Тэр чинь зам даах нь уу? — гэж Зургаадай асуулаа.
Тэр хашааны гаднаас орж ирэхдээ гартаа урт сур, нумын гэрийн хуучин ороолт барьжээ. Өчигдөр Саруул засуулах юмаа нэрлээд, нар гарахаас өмнө ир гэж хэлсэн. Нар хараахан гараагүй ч саарал гэрэл уулын хяр даган нимгэрч байлаа.
— Богино зам дагана. Эхийн сүүнээс гараагүй.
Зургаадай унаганы хөл, дэлэнгийн доорх байрлалыг хараад цааш дөхсөнгүй. Гүү түүний зүг чихээ нэг эргүүлснээ буцаан унага руугаа өгөв.
— Олдсон нь сайн болж.
Саруул хариу хэлэлгүй хялгасаа хоёр тэнцүү хуваалаа. Өчигдөр гүүний уруулын шархыг үрэхгүй зөөлөн хөтөлгөө бэлдэх, унаганы уяаг давхарлах, нумын гэрийн тасрах гэж буй ороолтыг солих хэрэг гарсан. Түүхий сур хурдан чийг авч хатуурна. Хялгасан уяа хийхэд удаан ч хөнгөн, усанд норсон ч буцаад тавирдаггүй.
— Үүний үзүүрийг барь.
Зургаадай сурыг газар тавиад хялгасны нэг үзүүрийг авлаа. Саруул түүний хурууг хараад:
— Чимхэж биш. Атгаж баривал эрч нь алдана. Хоёр хурууныхаа завсраар явуул.
Тэр хэлснээр нь барив. Саруул хялгасыг гуяндаа нэг чигт имэрч эрч оруулахад ширхэг бүр тус тусдаа гялалзсаар нарийхан мушгиа болов. Нөгөө багцыг мөн адил эрчлэхэд эхнийх нь тайлагдах гэж Зургаадайн хурууны завсраар гулсав.
— Чангал.
Тэр гараа хойш татлаа. Гүү хөдөлгөөнөөс үргэж, унагаа хөхнөөс нь түлхэн хажуу тийш эргэв. Уяа нь шургааг шүргэж, хуурай мод дуугарахад гүүний толгой улам өндөрсөв.
Зургаадай гараа суллах гэсэнд Саруул:
— Эрчээ бүү алд. Чи тэндээ бай, — гээд өөрөө гүүний хараанд орохгүйгээр хажуу тийш шилжив.
Унага эхийнхээ мөрний цаагуур орж, хошуугаараа дэлэн эрэв. Саруул дуугарсангүй. Гүү тойргийнхоо захыг нэгэнтээ татаж үзээд, шургаа даахад зогслоо. Хэдэн амьсгалын дараа чих нь хоёр тийш салав.
— Одоо нааш нэг алхам.
Зургаадай хялгасны хүчдэлийг алдалгүй ойртлоо. Хоёр эрчтэй багцыг Саруул нийлүүлэн эсрэг чигт нь имэрч эхлэхэд тус тусдаа тайлагдах гэсэн хүч нь нэгийгээ барьж байв. Зургаадайн гар нэгэнт ойрхон ирсэн тул хялгасны үлдсэн уртыг хоёул өвдгөөрөө түшиж, алгаараа ээлжлэн өнхрүүлэв.
Мэнгэтү адууны шугамын цаанаас:
— Өнөөдөр гурвыг үзүүлнэ. Хийх юмаа дуусга, — гэв.
Түүний дуу яаруу боловч хашааны дэргэд чангарсангүй. Тэр унаганы уяаг шалгаж, шургааны хөрс сулраагүйг өсгийгөөрөө дарж үзээд дараагийн адуу руу явлаа.
Зургаадай нумын гэрийн ороолтыг өргөв.
— Энд сур тавьчихвал хурдан. Энэ хялгасыг унаганы уяанд үлдээе.
— Сур нь бороонд агшина.
— Тэгвэл сулхан тавья.
— Сул ороолттой нумыг замд чи үүрэх үү?
Зургаадай ороолтыг татаж үзэв. Хуучин ирмэг нь түүний хуруун дор цайран, нэг утас тасарлаа. Тэр сурыг буцааж газар тавив.
Саруул шинээр нийлсэн уяаг хоёр гарынхаа хооронд татаж, эрч жигдрээгүй нэг газрыг хумсаараа задлан дахин имэрлээ. Зургаадай нөгөө үзүүрийг тогтвортой барьж байв. Урьд нь хялгас түүний гарт тус тусдаа ширхэг байсан бол одоо татахад бүх уртаараа хариу өгнө.
Эхний уяагаар унаганы хөтлийг давхарлав. Хоёр дахь хэсгийг нумын гэрийн ороолтод тааруулж таслав. Үлдсэн цэвэр хялгасыг Саруул дахин хоёр хуваахад Зургаадай:
— Өөр юу тасрах гээд байгаа юм?
— Тасарсны дараа мэдвэл оройтно.
Тэр энэ удаа асуулгүй үзүүрийг нь барив.
Богино уяа урьдынхаас хурдан нийлэв. Саруул үзүүрийг нь зангидахдаа гүүний зүүн талд ажиллахыг сануулах жижиг цайвар гогцоо хийж, дэлний угт сулхан тогтоолоо. Амны шархтай талд амгай татахгүйг ойртсон хүн энэ тэмдгээс мэднэ. Гүү гогцоог мэдэрч арьсаа нэг жирвэгнүүлээд унагаа үнэрлэв.
Саруул үлдсэн хэсгийг Зургаадайн гарын дээгүүр тавьж уртыг нь үзлээ. Тэр гараа татсангүй. Хялгасан уяа долоовор, дунд хурууны нь завсраар дарж, түр зуурын цагаан мөр гаргав.
Нэг замаар буцах нь
Үдийн нар үүлний цаанаас гараагүй ч хашааны хөлдүү зах зөөлөрч эхэлжээ.
Зургаадай нумын гэрийн хуучин ороолтыг авч, Саруулын хийсэн хялгасан уяаг хоёр нүхээр нь сүлбэв. Шинэ уяа нимгэн тул арьсыг зүсэхээс хамгаалж доор нь элэгдсэн эсгийн өөдөс хавчууллаа. Нумыг дотор нь хийж, гэрийг мөрнөөсөө нэг сэгсрэхэд ороолт доош гулссангүй. Дахин хүчтэй татахад эсгий нэг тал руугаа мөлхөв.
— Үүнийг ахиад оёно, — гэж тэр хэлэв.
Саруул унаганы хөтлийг шалгаж байснаа:
— Өнөөдөртөө барина уу?
— Барина. Гэхдээ удаан замд үгүй.
— Тэгвэл өнөөдрийн юм өнөөдөртөө.
Тэр хүрч ирээд нумын гэрийг өөрөө татаж үзэв. Хялгас чангарч, эсгийн ирмэгт суусан ч тасарсангүй. Саруул зөвшөөрсөн гэж хэлэлгүй тавилаа.
Зургаадай богино үлдэгдлийг түүнд өгөх гэтэл Саруул авсангүй. Өглөө гарынх нь дээгүүр тавьж хэмжсэн хэсгийг үзүүрээс нь барин, алган дээр нь гогцоо болгож тавив.
— Энэ нуманд богинодоно, — гэж Зургаадай хэллээ.
— Нуманд биш.
— Хутганы гэрэнд үү?
Саруул түүний бугуйг авлаа. Хуруу нь хүйтэн байсан ч атгалт нь чанга биш. Уяаг гарынх нь дээгүүр давуулж үзээд гогцоог хумив. Эрхий хурууны үе дээр тээглэж, бугуй руу шууд орсонгүй.
— Гараар чинь мултрахгүй байна, — гэв.
Зургаадай гогцоог бугуй руугаа оруулж, буцаан гаргах гэж алгаа нарийсгав. Эрхий хурууны үе дээр ахин тээглэв.
— Хөтөл залгахад богино юм, — гэв.
Саруул түүний нүд рүү харсангүй. Уяаны нэг үзүүрийг бугуйн доогуур оруулж, нөгөөгөөр нь дарж зангидав.
— Буцаж ирэхдээ гартаа байлга. Манай хялгас гэж танина.
Зургаадай нумын гэрийн амыг дарж байсан эрхий хуруугаа авлаа. Эсгий ахиад нэг хуруу хэртэй хажуу тийш суужээ. Тэр түүнийг засаж, хялгасан ороолтын доогуур түлхэв.
— Дээд зам шавар багатай, — гэв.
Саруул зангилааны сүүлчийн үзүүрийг татлаа. Хялгас бугуйн арьсанд сууж, судасны цохилт бүрд үл мэдэг хөдөлнө.
Тэр Зургаадайн гараас тавьж, гүүний зүг эргэв. Гүү унагаа ойртуулах гэж уяагаа ташуу татсан тул шургааны ёроолын хөрс нэг талдаа бутарчээ. Саруул шургааг тойруулан чулуу дарж, уяаны уртыг хагас алгаар суллав. Унага эхийнхээ хажууд очоод хөхөхгүй, эрүүний доор нь толгойгоо шургуулан зогслоо.
Зургаадай бугуйн уяаг хуруугаараа нэг тэмтэрч үзэв. Зангилаа нь алган талд биш, гадна иржээ. Нум татахад халхлахгүй. Хөтөл залгахад тайлахад амаргүй.
Саруул өөр уяа сонгож, гүүний амны шархтай талд хүрэхгүйгээр зөөлөн хөтөлгөөний зангилааг дахин тааруулав.
Доод замаас туурайн чимээ сонсогдов. Нэг морь биш, хэд хэдэн амьтан жигд бус хурдаар ойртож байлаа. Гүү толгойгоо өргөж, унага эхийнхээ хавирганд наалдав.
Зургаадай ханцуйгаа буулгалаа. Хялгасан уяа бараан даавууны доор орж, зангилаа нь бугуйнд нь хэвээр үлдэв.
Үүрийн тэмдэг
Тайчуудын айлын залуу дагуул түрүүлж ирэв. Өчигдрийн элч тэдэнтэй байсангүй. Түүний оронд адуу үзэхээр нас ахисан зарц, хоёр адуучин дагажээ. Зарцын эмээл гоёл багатай, гутлынх нь өлмийд хатаагүй шавар наалдсан байв. Тэр мориноос буухдаа жолоогоо өөр хүнд шидсэнгүй, өөрөө шургаанд сулхан ороогоод амьтныхаа нурууны хөлсийг хуруугаараа шалгав.
Мэнгэтү тэднийг зэлний аманд тослоо. Хасарын хэрчлээс татсан мод түүний бүсэнд хавчуулагджээ. Өчигдөр нэрлэсэн гурван морийг тус тусад нь ойр уяж, ачааны эмээл, хөтөлгөөний сур бэлэн тавьсан байв.
— Үзүүлэхээ бэлдсэн, — гэж Мэнгэтү хэлэв.
Зарц эхний бор морины хавдсан хөлийг холоос хараад өнгөрсөнгүй. Гараараа тэмтрэхээс өмнө алхуулж, эргүүлж үзээд:
— Үүнийг замд гаргавал хоёр дахь өдөр ачаа нь өөр моринд очно, — гэв.
Тэр морины зүүн мөрөн дээрх ачааны хуучин үрэлт, туурайн гадна ирмэгийн элэгдлийг зааж, борын уяаг буцаан шургаанд нь тавив. Саруул борын хөтлөөс гараа авлаа.
Хоёр дахь хээрийн амыг нээж, шүдийг нь үзсэнээ хүзүү, сээрийг дагуулан алгаараа дарлаа. Хээр арьсаа жирвэгнүүлсэн ч хөдөлсөнгүй.
— Энэ явна.
Мэнгэтү толгой дохив. Тэр эзнийх нь гэр бүлийн нэрийг хэлж маргасангүй. Хасар бүсэн дэх модноос нэг сул гогцоог авч, хээрийн уяаны өнгөтэй сурт шилжүүлэн уяв.
Зэр хүмүүсийн цаанаас ирж, хээрийн хажууд зогсов.
— Эзэнд нь түлээ татна гэж хэлэх хүн олдсон. Морийг нь буцааж авчрах хүн л олдохгүй байна, — гэв.
Залуу дагуул түүн рүү харсан ч инээсэнгүй. Нас ахисан зарц хээрийн нурууг дахин дарж үзээд:
— Түлээ морины нурууг амраахгүй, — гэлээ.
Зэр хээрийн эзгүй ногтыг авч, эрчилсэн хэсгийг нь засаад Мэнгэтүд өглөө. Дахиж үг нэмсэнгүй.
Гурав дахь ачааны морийг зарц тойрч үзэхэд зүүн мөрний шалбархай нь эмээлийн доор орж байв. Тэр ачааны эмээлийг өргөж тавилгүй, газар нь буцаалаа.
— Өнөөдөр ачаа авахгүй.
Мэнгэтүгийн мөр өчүүхэн сулрав. Харин залуу дагуул өчигдөр харсан зэлний цааш харж:
— Өөр адуу бий, — гэв.
Саруул гүүний өмнө очихоосоо өмнө унагыг нэг шургааны цаана шилжүүлэв. Унага хөтөлгөө дагаж хоёр алхсанаа эх рүүгээ татлаа. Гүү тэр даруй хүзүүгээ чангалж, хамраараа өндөр дуу гаргав.
Нас ахисан зарц тэднийг ойртох хүртэл хүлээсэнгүй. Өөрөө зэлний гадна тойрч, гүүний сохор талаас биш, харж байгаа мөрний урдаас налуу орж ирэв. Саруул түүний алхмыг ажиглав. Тэр гараа шууд тамга руу сунгасангүй. Эхлээд унага, дараа нь гүүний дэлэн, эцэст нь хоёр амьтны гуян дахь тахир салааг харлаа.
— Нэг тамга, — гэв.
— Шөнө холилдсон адуунаас унагыг нь олсон, — гэж Мэнгэтү хэлэв. — Сүүндээ байгаа.
— Хөхөж байна.
Зарц унаганы өвдгийг харж, туурайг нь өргүүлэлгүй газарт тавьсан байдлаар шинжив. Дараа нь гүүний баруун хойд хөлийг алхуулж үзэх гэж Саруулд дохио өгөв.
Саруул гүүг хөтлөв. Унага араас нь зүтгэхэд нэг адуучин уяаг нь барьсан ч ойртуулаагүй. Гүү эхний тойрогт толгойгоо унага руу эргүүлж, баруун хойд хөлөө богино тавив. Хоёр дахь тойрогт Саруул зайг нь томсгож, хөтлөө суллахад алхам жигдэрлээ.
Зургаадай зэлний гадна зогсоно. Саруул түүнийг юу хэлэхийг хүлээгээгүй. Харин зарц өөрөө:
— Хуучин эмзэглэлтэй. Хүйтэнд эхний алхам богиносдог, — гэв.
— Уруулын зүүн талд шархтай, — гэж Зургаадай хэллээ. — Амгай чангалбал идэхээ больж магадгүй. Унагаас нь салгавал эхний замд таталдаж хүчээ барна.
Зарц гүүний амыг үзэв. Саруулын тавьсан зөөлөн хөтөлгөө шархыг дараагүй байлаа. Тэр дэлний угт уясан цайвар гогцоог тэмтэрч, утгыг нь асуулгүй амны зүүн талыг дахин харлаа.
— Хэлсэн нь үнэн, — гэв. — Өнөөдөр авбал замд төвөгтэй.
Залуу дагуул:
— Тэгвэл үлдээх үү?
Зарц унага руу харав. Унага эх рүүгээ хүрэх гэж хөтлөө сунган, хойд хоёр хөлөөрөө газрыг жижигхэн маажиж байлаа.
— Өнөөдөр салгаж болохгүй. Үүрээр хөхүүлээд авна. Эхний замд унага харагдахгүй бол арай тогтоно. Амгайг сул тавина.
Мэнгэтү нэг алхам урагшлав.
— Унагатай гүүг авч явбал унага нь манай зэлд үлдэнэ.
— Үлдэнэ, — гэж залуу дагуул хэлэв. — Гүү явна.
Мэнгэтү Саруулын зүг харсангүй. Хасарт бүсэн дэх модыг өгч, сонгогдсон гүүний тэмдгийг нэмж уяхад нь газар сөхрөн шургааны хөрсийг ахин дарлаа. Түүний хоёр гар шороотой болов. Босоход нүүрэнд нь маргах үг биш, хийх ажлын дараалал үлдсэн байв.
Зэр энэ удаа ямар ч амлалт хэлсэнгүй. Унаганы уяаг барьсан адуучнаас авч, эхийгээ харах зайг нь хаалгүй тогтоов. Унага түүний мөрний урдуур гарах гэж хоёр удаа зүтгэсэн ч Зэр хөтлийг хүчээр таталгүй, шургааны ард биеэрээ замыг нь нарийсгалаа.
Нас ахисан зарц гүүний дэлний уг дахь цайвар гогцоог тайлав. Саруул гараа сунгасангүй. Тэр гогцоог Саруулд буцааж өгөхдөө газарт унагаалгүй алган дээр нь тавилаа. Дараа нь бүснээсээ бараан хөх сурны нарийн тасархай гаргаж, яг тэр атга дэлэнд өөр зангилаа хийв.
— Үүр цаймагц, — гэж хэллээ.
Гүүний чих унага руугаа эргэсэн хэвээр байв. Хөх сур салхинд хөдлөхгүй, дэлнийх нь хар үсэнд нэг л үзүүр нь харагдана.