Уяаг сольсон нь
Хоёр талын шар цээж цээжээ харан зогсох зуур хүмүүс уяа бүрт гар хүрч эхлэв.
Дээд замаас буусан тэрэгний хүн өөрийн шараа баруун тийш шахахад Саруулын эхний тэрэгний зүүн дугуй намхан тавцангийн ирмэгт туллаа. Араас ирсэн морьдын амьсгаа хүйтэн агаарт цагаан болж, урд тэрэгний ачаа руу хамраа дүрнэ. Нэг хүн хөндлөн тэрэгний арал дээгүүр давж, доод зам руу гүйх гэсэн ч хоёр талын буулга түүнийг хавчив.
Тайчуудын залуу дагуул гурав дахь тэрэгний өмнө очоод, хөллөгөөний шаруудын жолоог нэг гараар атгав.
— Энэ хосыг гарга.
— Уналгын морьд, — гэж Мэнгэтү хэлэв.
— Одоо ачааны морьд болно.
Түүний хоёр хүн гурав дахь тэрэгний хөллөгөөнд байсан шаруудыг буулгаас салгаж эхлэв. Хасар тэрэгний ар талаас ирж, хүзүүвчийн зангилаанд гараа тавихад дагуул ташуураа өргөсөнгүй. Харин дээд замын тэрэг рүү заав.
— Тэдний нэг хөллөгөө суугаад ирсэн. Танай бүтэн хос дээд ачааг доош оруулна.
— Манай арван хүний суудал энэ гурван тэргэнд байна, — гэж Хасар хэлэв.
— Хүмүүс чинь хөлтэй.
Хасар тэрэгний завсар суусан хөгшний хавдсан гарыг, эхийнхээ өвөрт унтаж байсан хүүхдийг харав. Зангилаанаас гараа авсангүй.
Саруул түүнд:
— Хүзүүвчийг нь авч үлд, — гэлээ.
Хасар түүний зүг эргэж хараад, дараа нь зангилааг өөрөө тайлав. Шаруудыг авч явсан ч хүзүүвч, буулгыг арал доор шургуулан үлдээв. Гурав дахь тэрэг хөллөгөөгүй болов.
Дээд замаас хүмүүс буух тусам хашааны зүг шахагдсан адуу солилцооны талбай руу асгарч байлаа. Уналгын, ачааны, эмээлтэй, эмээлгүй амьтад нэгнийхээ жолоонд гишгэж, хашааны нарийн амыг дотроос нь бөглөнө. Хоёр адуучин тэднийг буцаах гэж ташуураа дэлдэхэд нэг урт ачаатай морь хажуу тийш дайрч, араасаа гурван хөтөлгөө чирэв.
Тэр бөөгнөрлийн дунд хар хөх суртай хүрэн гүү толгойгоо доош татан явж байлаа.
Эмээл дээр хүн байсангүй. Хазаарын жолоо нь хажуугийн ачааны морины бүсэнд хоёр ороож, гүүний хоолойг баруун тийш мушгижээ. Баруун хойд хөлөө газар хүргэх бүрдээ даруй татаж, хүзүүнээс нь цагаан хөөс савирна. Дэлний угт байсан хураалтын сур тасарч, нэг үзүүр нь үлджээ.
Саруул хөндлөн тэрэгний араас тойрч, адууны урсгал руу орлоо. Мэнгэтү нэрийг нь дуудсан ч тэр эргэсэнгүй. Гүүний өмнө гарч замыг нь хаахын оронд хажуугийн ачааны морины мөртэй зэрэгцэн алхав. Орооцолдсон жолоог дагаж, аль уяа хоолойг нь чангалсныг олж гараа шургуулав.
Ачааны морь хажуу тийш огцом татахад олс Саруулын бугуйг бүсэнд хавчив. Тэр сул үзүүрийг булаахгүй, гүүний толгой дагаж нэг алхам ухарлаа. Дараагийн таталтаар зангилааны ам суларч, хуруугаа оруулан нэг ороолтыг гаргав. Гүү толгойгоо өргөж, хоолойгоороо сөөнгө агаар татлаа.
Хашааны цаанаас унага дуугарав.
Гүү тэр зүг бүх биеэрээ эргэхэд орооцолдсон үлдсэн жолоо ачааны бүснээс мултарч, газарт унав. Саруул үзүүрийг нь аваад татсангүй. Гүүний араас дагаж, урсгалын хажуугаар хашааны ам руу авчрав.
Тамгатай унага хүмүүс, морьдын завсарт хөтлөө чангалан, эх рүүгээ хүрэх гэж зүтгэж байлаа. Саруул гүүг нэг шургааны цаана зогсоож, унаганы уяаг тайллаа. Унага эхийнхээ дэргэд очмогц хөхөх гэсэнгүй. Хүзүүнийх нь доогуур толгойгоо шургуулж, мөр мөрөө нийлүүлэн зогсов. Гүүний амьсгаа намдахад унага ч хөтөл дагаж нэг алхлаа.
Саруул хоёуланг нь гурав дахь тэрэгний зүг хөдөлгөв. Гүү баруун хойд хөлөө бүтнээр гишгэж чадахгүй, шаврын буултын амыг хараад чихээ хойш наав. Түүнийг тэрэгний араас дагуулбал эхний уруу газар хөтлөө чангалж, унагаа ч хамт татна.
Хашааны усны тэвшний дэргэд урсгалаас халхлагдсан нэг сул шургаа байлаа. Саруул гүүний жолоог түүнд урт, задгай гогцоогоор уяж, усанд хүрэх зай үлдээв. Хазаарыг нь тайлж, амыг суллав. Гүү унага руугаа нэг дуугарсан ч араас нь зүтгэсэнгүй.
Саруул унаганы хөтлийг өөрийн бүсэнд ороогоод буцаж гүйв.
Гурав дахь тэрэгний өмнө найман уналгын морь байснаас хоёрыг Хасар салгаж тавьжээ. Саруул хүзүүвчийг нь тааруулж, нэгний эмээлийг авч тэрэгний аралд шидэв. Морь унахаар байсан хоёр залуу эмээлийн жижиг уутаа мөрөндөө авч, хөтлийн хоёр талд зогслоо.
— Эхний уруу хүртэл хажууд нь алх. Мөр нь үрэгдэж эхэлбэл шууд хэл, — гэж Саруул хэлэв.
Нэг залуу өөрийн морийг тэрэгний буулганд орохыг хараад уруулаа зуусан ч хүзүүвчийг өргөж туслав.
Хөндлөн тэрэг хөдөлж, нарийн ам хагас нээгдэхэд Саруул гурав дахь тэрэгний хажуугаар явлаа. Ачааны доод талд хагарсан модон ховоо, салангид авдрын хоёр хавтас, элэгдсэн хомын нумын боодол цухуйна. Дээр нь суусан өвгөн хөлөө багтаах гэж өвдгөө цээжиндээ татжээ.
Саруул хутгаа гаргаж, боодлын хоёр уяаг зэрэг огтлов. Авдрын хавтас тарж, ховоо, хомын нум зам дээр уналаа. Тэр өвгөний хөлийг доош буулгаж, аралны ирмэг дээр хавчигдсан хүүхдийг дотогш суулгав.
Мэнгэтү газар унасан авдрын нэг хавтсыг өргөж, тэрэг рүү хийх гэсэнгүй. Хашааны хуурай талд тавилаа.
Саруул унаганы хөтлийг аралд богино уяж, толгой нь дугуйнд ойртохгүйг шалгаад:
— Одоо хөдөлгөнө, — гэв.
Дуусаагүй мод
Хасар тоормосны улыг дугуйн ард тааруулахдаа хүнээ төлөөлөх хайрга хайсангүй.
Хавдсан гартай хөгшин эхний тэрэгний дотор, хөл муутай залуу хоёр дахьд хэвтэж байв. Чимэг Өлзийн хажууд модон сэлмээ өвдөг доороо хавчуулжээ. Бусад суудалд суух ёстой хүмүүсийн нүүр арал, эсгий, уутны завсраар харагдана. Арван суудал эзэнтэй байлаа.
Харин эхний тэрэгний баруун татлагын үзүүр барих хүн ирээгүй. Зэр өглөө авчирна гэсэн залуугийн оронд Бадай өөрөө очиж, олсыг тэнхлэгийн гадна талаас гаргав.
— Гар чинь хүрэх үү? — гэж Хасар асуулаа.
— Чинийхээс өмнө хүрнэ.
Бадай баруун татлагыг Хасарын атгалтад тааруулж нэг нугалав. Хасар хөхөрсөн хуруугаа тэнийлгээд, хоёр модон улны нэгийг салгаж авав. Хуучин туршилтын үеэс үлдсэн бараан, ирмэг нь идэгдсэн ул л хэрэглэнэ. Шинэ цэвэр модыг аль эрт түлээнд өгсөн байлаа.
Тэр муухай улыг дугуйн мөрний ард тавьж, хоёр богино сурын нэгийг аралд, нөгөөг өөрийн барих гогцоонд холбоно. Уруу ороход ул хажуу тийш бултвал Бадай арал дахь богино үзүүрийг татаж засна. Хоёул зэрэг татахгүй. Нэг хүн дугуйг, нөгөө хүн модны амыг харна.
— Ачаатай туршаагүй, — гэж Бадай хэлэв.
— Одоо ачаатай байна.
Хасар тэрэгний доороос гарч, арын олсыг мөрөөрөө түлхэн шалгалаа. Бөсөн найрын хүнсний уут арал дотор уяатай, ам нь бүтэн. Доод гадна талд жирийн ширний ороомог, төмөр шаантаг, хэрэглээгүй амгай, хоёр жижиг тогоо нэг боодол болжээ. Тэр боодлын уяаг тусад нь танихаар нэг зангилаа сул орхив.
Дээд замын хүмүүс нарийн амыг дахин эзлэхээс өмнө эхний тэргийг хөдөлгөх хэрэгтэй байлаа. Хасар урд дугуйн өмнөх шаантыг өшиглөж гаргав.
Шарууд эхний алхмаа хийхэд арал хөдөлж, муухай ул шаваргүй газар дээгүүр хуурай дуугаар чирэгдлээ. Хасар бариулын олсыг суллан, ул дугуйнд хүрэхгүй явуулав. Тэрэг солилцооны талбайн доод ирмэгийг өнгөрөхөд ард нь хоёр дахь, дараа нь уналгын хоёр мориор хөллөсөн гурав дахь тэрэг хөдлөв.
Гурваас өөр тэрэг тэдний араас ороогүй.
Ташуурын нөгөө үзүүр
Торгуй ташуураа агаарт нэг тасхийлгэхэд урд нь байсан хүмүүсийн хэн нь ч хөдөлсөнгүй.
Түүний ташуурын мөнгөн товруу үүрийн бүдэг гэрэлд гялалзаж, сур нь морины хөл, хүний мөрний дээгүүр хий эргэв. Тэрэг доод зам руу орж байхад хүүхдүүдийг солилцооны талбайн нөгөө захаас авчрах хэрэгтэй. Торгуй зам гаргах гэж дахин далайтал дээд замаас шахагдсан нэг морьтон яг өмнүүр нь зүсэв.
Морины цээж мөрийг нь шүргэж, ташуур гараас нь унав. Торгуй намхан тавцангийн хажууд хөшиж, морь өнгөрсөн шороог харан зогслоо.
Чимэг тэрэгнээс буучихсан байв. Өлзий түүнийг дэргэдээ суулгасан ч хөндлөн тэрэг зам хаахад хоёр бага хүүхэд нөгөө талд хоцорсныг хараад арал доогуур шурган гарчээ. Модон сэлэм нь бүсэндээ, хоосон ааруулын уут мөрөндөө байв.
Зэр түүнийг тавцангийн араар гүйж явахад барьж авлаа.
— Хаашаа?
Чимэг хоёр хүүхдийг заав. Тэд ачааны морины бөөр, хөмөрсөн савны хооронд шахагдан, хөдөлж чадахгүй зогсоно.
Зэр Торгуйн унасан ташуурыг авч түүнд өглөө. Торгуйн гар шууд атгасангүй.
— Бариулыг чи барь. Сурыг нь тэдэнд хүргэ.
— Морь орж ирвэл яах вэ?
— Тэгвэл тавцангийн хөлөөр тойр. Чи урд нь яв.
Зэр өөрөө ташуурын нарийн үзүүрийг авч, хүмүүсийн өвдөгнөөс доогуур хүүхдүүдийн зүг сунгав. Чимэг эхэлж бариад цаадах хоёрт дамжууллаа. Торгуй бариулыг хоёр гараараа атгаж, тавцангийн модон хөлийг тойрон ухрав.
Нэг ачааны морь сурыг гишгэхэд мөнгөн товруу чулуу шүргэж, нэг тал нь зураастав. Торгуй тавьсангүй. Хүүхдүүд ташуурын сурыг дагаж, нэг нэгээрээ тавцангийн арын зайд орлоо.
— Эхний тэрэг рүү, — гэж Зэр хэлэв.
— Чи? — гэж Чимэг асуулаа.
Зэр хариулахын оронд хөндлөн тэрэгний цаана үлдсэн өөр нэг намхан хүнийг харав. Тэр Торгуйд:
— Эднийг Өлзийд хүргээд ташуураа өөрөө авч яв, — гэлээ.
Торгуй ташуурынхаа сорвитой товрууг харах завгүй, хүүхдүүдийг дагуулан доод замын зүг хөдөллөө. Тэд энэ удаа сурыг цэрэг шиг өргөсөнгүй. Доогуур нь алдахгүй атгаж явлаа.
Хялгасаар барьсан нум
Зургаадай модтой энгэрийн эхний нөмөрт хүрэхэд нумаа бүтэн татаж чадсангүй.
Бариулыг ороосон арьс шөнийн чийгэнд суларч, алга доор хажуу тийш суужээ. Тэр хөвчөө хагас татахад нум гар дотор эргэж, сумны үзүүр дээд замаас хазайв.
Доор эхний тэрэг шаврын буултын ам руу орж байлаа. Хоёр морьтон араас нь замыг огтлох гэж солилцооны талбайн захад гарч ирэв. Нэгнийх нь гарт урт сур, нөгөөгийн эмээлд гурван хоосон ногт унжина.
Зургаадай нумаа өвдөгтөө хавчиж, бугуйн хялгасан уяаны зангилааг шүдээрээ суллав. Саруулын хийсэн мушгиа арьсанд суусан мөрөө үлдээн гарнаас нь мултарлаа. Тэр суларсан ороолтыг бариулын голд буцаан дарж, хялгасыг гадуур нь хэд хэд ороов. Үзүүр нь хүрэхгүй болоход сүүлчийн гогцоог өмнөх ороолтын доогуур шургуулж, шүдээрээ татав.
Хялгасны нэг хэсэг арьсны ирмэгт үрэгдэн цайрлаа.
Тэр эхний сумыг морьдын урд талын хатуу хөрсөнд тавив. Үзүүр чулуу шүргэн хажуу тийш ойход урд морь цочин зогсож, арынх нь мөргөв. Хоёр дахь сумаар хоосон ногтын урт сурыг эмээлийн бүүрэгт ойрхон таслав. Ногт газар унахад морьтон бууж авах гэж замаас гарлаа.
Зургаадай хоромсогтоо гараа оруулж, үлдсэн өднүүдийг тэмтрэв. Хасарын шинэ сум бусдаасаа урт, цайвар өд нь хуруунд хатуу байлаа. Тэр түүнийг алгасан хуучин сум авав.
Модтой энгэрийн нарийн замаар ухарч ирсэн нэг ачааны морийг дээрээс ташуурдаж байлаа. Хоёр талдаа урт мод, эсгий боодол унжуулсан тул амьтан гэрийн хооронд эргэж чадаагүй, энгэр өөд шахагджээ. Морины зүүн талын мод хуучин модны хатсан доод мөчрийн завсарт орж, дараагийн алхамд ачааны бүх жин тэнд очив.
Мөчир эхлээд нугарч, дараа нь голоороо тасрав.
Хуурай модны дуу сумны исгэрээнээс чанга гарлаа. Ачааны морь хажуу тийш унаж, боодол нь мултрахад хатсан мөчир доош саван холтосны нарийн ан цавыг зад татав. Дээрээс нь гандсан нэг өд, хар шөрмөсний ороолттой ишний хэсэг урьдынхаас намхан ил гарлаа.
Зургаадай тийш нэг алхсан ч доороос Хасарын тэрэгний дугуй шаварт орж дуугарав. Морьтнуудын нэг нь энгэрийн замыг зааж, өөр хоёр хүн дээш эргэв.
Тэр модноос буцаж, нумаа татлаа. Хялгасан ороолт гарынх нь доор барьж байв.
Нэг удаа барьсан нь
Эхний дугуй хуучин туршилтын мөрөнд оров.
Шавар урьд өдрийнхөөс хүйтэн, дээрээ нимгэн хальстай байжээ. Дугуй түүнийг хагалмагц доорх нойтон хөрс мөөрөнд наалдаж, тэрэг баруун тийш жингээ өгөв.
Хасар муухай улыг газарт тавьж, өөрийн богино олсыг татлаа. Ул эхний мөчид дугуйг дагаж хажуулан гулсав. Бадай аралд уясан үзүүрийг нэг алга татахад модны ам мөрний голд орж, дугуйн ард хавчигдав.
Тэрэг огцом зогссонгүй. Харин шаруудын алхам бүрийн хооронд аралны түлхэх хүч багаслаа. Хасар олсыг нэг хуруу суллаж, уланд шавар орох зай өгөв. Дугуй эргэхэд мод газарт даруулж, дараагийн хагас эргэлтэд ахин тавигдана.
Доороос хүмүүс зам тавих гэж хашхирсан ч тэрэгний ард хоёр дахь тэрэг орчихсон тул зогсох газар байсангүй.
Баруун гадна талын боодол сулран, төмөр амгайнууд хоорондоо цохив. Тэрэг тэр тал руугаа хэлбийхэд муухай ул дугуйн доор улам гүн сууж, шаруудын буулга хажуу тийш татагдлаа.
— Боодлыг ав! — гэж Бадай хэлэв.
Хасар уяаны сул орхисон зангилааг олж, бээлийгүй гараараа татав. Норсон сур тайлагдсангүй. Тэр хутгаараа нэг огтлоход ширний ороомог, төмөр шаантаг, хоёр амгайтай боодол шаварт унав. Нэг тогоо налуугаар өнхөрч, бургасны үндсэнд туллаа.
Жин төв рүү шилжихэд арал тэгширч, муухай ул мөрний ёроолд бүтнээрээ суув. Хасар олсыг хэт таталгүй, шаруудын алхамтай зэрэг бага багаар хураалаа.
Тэрэг буултын доод хатуу хэсэгт хүрэхдээ нэг ч хүнийг аралнаас шидсэнгүй. Дугуй зогсоход улнаас уур шиг нимгэн цагаан утаа босож, модны нэг ирмэг уртаашаа цуурсан байв. Богино сур харлан халж, Хасарын алганд наалдав.
Тэр олсыг тавьж чадалгүй нэг нэг хуруугаа салгав. Бадай цуурсан улыг дугуйн араас өшиглөж гаргахад нэг булан нь тасран шаварт үлдлээ.
Хэн ч юм хэлсэнгүй. Дээрээс хоёр дахь тэрэгний шаруудын амьсгаа сонсогдож байв.
Миний өмнөөс
Голын зурваст хоёр тэрэгний хошуу нэг завсар руу зэрэг оржээ.
Эхний тэрэг буултын доор зогсож, тоормосны хагархай улыг араасаа чирнэ. Хоёр дахь тэрэг бургасан эргэлтээс буухдаа зүүн дугуйгаа усны зөөлөн ирмэгт ойртуулсан тул Саруул хөтөлгөөний залууг голын тал руу шилжүүлэв. Гурав дахь тэрэгний уналгын хоёр морь хүзүүвчэндээ дасахгүй, нэг нь нөгөөгөөсөө түрүүлж татан арал хазайлгаж байлаа.
Урдаас өөр айлын хөнгөн тэрэг гармын замд хөндөлдөж, хүмүүс ачаагаа уснаас холдуулах гэж зогсоно. Ард нь буусан хүмүүсийн урсгал нэмэгдэж, морьтой хүн тэрэгний завсраар гарах гэж уяа тас татав.
Саруул гурав дахь тэрэгний зүүн морийг хөтлөн, толгойг нь бургасны завсар руу эргүүлэв.
— Эхний тэрэг голын дагуу яв. Хоёр дахь нь араас нь. Энэ тэрэг унага, хоёр ачааны амьтантайгаа хамгийн сүүлд орно.
Мэнгэтү хаана байгааг тэр харсангүй. Өлзий эхний тэрэгт Чимэгийн толгой дээгүүр нөмрөг татаж байв. Хасар тоормосны олсоо аралд ороож, хагархай улыг авахаа больжээ.
Торгуй хүүхдүүдийг дагуулан ирэв. Ташуурын урт сурыг тэд нэг нэгээрээ атгасан хэвээр, мөнгөн товрууны нэг тал чулуу шүргэсэн сорвитой болжээ. Зэр тэдний араас өвдгөө шалбалсан эмэгтэйг тохойноос нь түшин явна. Эд бүгд Хасарын долоон уяаны дотор байсан хүмүүс. Гэвч тэрэгний хажууд ирэхэд аль суудал хэнийх байсныг дахин ярих цаг байсангүй.
Саруул эхний тэрэгний хүнсний уутыг дарж, хүүхдүүдийг өмнөх суудалд шахалгүй, Өлзийн хажуугийн дэвсгэрийг сунгав. Хөл муутай залуу өөрөө арал дотор хэвтсэн чигээр нэг хүүхдийн хөлийг өвдөг дээрээ авлаа. Нөгөө хүүхэд Торгуйн сурыг тавилгүй тэрэгний гадна алхахаар болов.
Гурав дахь тэрэгний эсгийн доор ширэн амтай найрын хуурай хүнсний уут байв. Саруул түүнийг гаргаагүй. Унаганы хөтлийг өөрийн бүсэнд, хоёр ачааны амьтныг аралны арын хоёр талд тус тус уяв.
— Доод гармаар бүгд орно, — гэж тэр хэлэв. — Усанд зогсохгүй. Нөгөө эрэг дээр очоод л ачаагаа дахин харна.
Нэг ахмад голын дээд зурвасыг зааж өөр гарц асуухад Саруул хариулсангүй. Тэндээс явах зам байгаагүй.
Зэр өвдгөө шалбалсан эмэгтэйг Торгуйн гарт өгөөд, Саруулын дэргэд ирэв. Баруун гарын хүрэн бээлий шавар, тэрэгний тосонд бараантаж, нүцгэн зүүн алганд олсны улаан мөр гарчээ.
— Тавцангийн ард хоёр хүн үлдсэн. Нэг нь өөрөө алхана. Нөгөөг нь хүргэх хүн хэрэгтэй.
Саруул тэрэгнүүд, явган хүмүүс, зургаан уналгын морь, уналгаас хөллөгөөнд орсон хоёр морь, ачааны хоёр амьтан, унагыг дараалан харлаа. Тэр хүмүүсийн нэрийг дахин дуудсангүй. Хэн нь жолоо барьж, хэн нь дугуй дагаж, хэн нь хүүхдийн сурыг авсныг заав.
— Алхах хүнийг Торгуйд өг. Нөгөөг эхний тэрэгний баруун талд суулгана. Тэндхийн хүн дугуй дагаж алхана.
Зэр толгой дохисонгүй. Тэр Саруулын заасан хүмүүсийг нэг харж, дараа нь өгсүүр замын зүг эргэв.
— Чи миний өмнөөс сонго.
Саруул гурав дахь тэрэгний зүүн морины толгойг доод гармын зүг эргүүлж байх хооронд Зэр өгсүүр өөд гүйж эхэлсэн байлаа.
Хүрч болох хүн
Тавцангийн ард хэн нэгэн Зэрийг нэрээр нь бус, урьд нь тоглоомд хэрэглэж байсан цол шиг үгээр дуудлаа.
Дуу нь хөндлөн тэрэг, морьдын туурай, хүмүүсийн амьсгааны дунд дахиж гараагүй. Зэр тавцангийн хөлийг тойрч, солилцооны талбай руу өгсөв.
Гол өгсүүрийн аманд хөнгөн тэрэгний урт хошуу хажуугийн хашааны сул хаалганд шургаж, хаалгыг барьсан олс тэнхлэгийн доогуур оржээ. Тэрэг ухрахад олс чангарч, хаалга арал руу эргэн, хоёр хүн болон нэг хүүхдийг тавцангийн хананд хавчив. Хөтөлсөн шарууд урдаас буусан морьдоос үргэн, хошуугаа улам гүн түлхэнэ.
Зэр баруун бээлийтэй гараараа хаалганы олсыг атгаж, нүцгэн гараараа зангилааг тэмтрэв. Олс тэрэгний жинд дарагдсан тул тайлагдсангүй. Тэр хутгаа гаргаж нэг удаа огтлоход гаднах шир тасарсан ч доторх эрч үлдэв. Хоёр дахь огтлолтоор олс сулран, хаалга тэрэгний хошуунаас савж холдов.
Хүүхэд доогуур нь мөлхөж гарлаа. Зэр хоёр хүнийг тавцангийн арын зай руу түлхэж, хөнгөн тэрэгний хошууг мөрөөрөө өргөн замаас гаргав.
Тэрэгний арын хөндлөвч Өлзийн намхан саравчны баганыг шүргэжээ. Хошууг эргүүлэхэд арал нөгөө тийш савж, баганыг дахин цохив. Доторх намхан тавиур урагш хазайж, дээр нь байсан гурван аяга ирмэг рүүгээ гулслаа. Нэг нь шалан дээр унаж хоёр хуваагдав. Нөгөө нь аралны доогуур өнхрөн дугуйнд цохиулж харагдахгүй болов. Тавиурын доод хөндөл суларч, гурав дахь аяганы дээгүүр сөхрөн уналаа.
Зэр тэр зүг очсонгүй. Хашааны хаалга нээгдмэгц тавцангийн хана дагасан хүмүүс доод зам руу гарч байлаа.
Тэдний хамгийн ард нэг эмэгтэй урт тэрэгний тэнхлэгийн дотор талд хормойгоороо тээглэж, босож чадахгүй үлджээ. Дээд замын амнаас ачаатай тэрэг бууж ирнэ. Шаруудын хүзүү хөөсөрч, хөтөч нь жолоогоо хоёр гараар татсан ч нэг тэрэгний өргөнд хажуу тийш гарах газар байсангүй.
Зэр доод замд хүрэхэд хоёрхон алхам үлдээд эргэв.
Эмэгтэйн хормой тэнхлэгийн үзүүрт ороосон байлаа. Зэр хутгаараа даавууг огтолж, түүнийг мөрнөөс нь татан аралны цаад тал руу гаргав. Эмэгтэй өвдгөөрөө газар хүрээд, дараа нь өөрөө өнхрөн замын хажуу руу орлоо.
Ачаатай тэрэгний урд шарын нүдэнд цагаан нь ил гарч, хөл нь чулуун дээр ташуу тавигдав. Тэрэгний хошуу Зэрийн мөрөнд хүрч, биеийг нь эргүүллээ. Баруун бээлийтэй гар нь эмэгтэйн хормойноос салав.
Дугуй чулуун ирмэг дээгүүр нэг өндийгөөд буув.
Огтолж сулласан хаалганы олс замын голд хөдөлгөөнгүй хэвтэж байлаа.
Цайвар морины өмнө
Зургаадай модтой энгэрийн бургасан завсраар Зэрийг өгсүүр өөд буцахыг харсан.
Дараагийн удаа түүний хүрэн бээлий хашааны хаалганы олсон дээр харагдав. Тэрэгний арал, үүдний багана хоёрын завсар бие нь тасарч, ахин үзэгдэхэд нэг эмэгтэйг тэнхлэгээс холдуулж байлаа.
Дээд замаас буусан ачаатай тэрэг Зургаадайн харааг бүтэн хаав. Шаруудын толгой доош орж, арал нэг тал руу савлахад Зэрийн мөр дахин үзэгдэв. Тэгээд дугуй чулуун ирмэг дээр өндийж, доош буулаа.
Тэрэг өнгөрсний дараа хүрэн бээлийтэй гар замын ирмэгт нэг харагдсан ч хөдөлсөнгүй. Өөр нэг морь, дараа нь утаа завсрыг хаав.
Зургаадай нумын хөвчийг татсан чигээрээ удаан барьснаа сумгүй тавив. Хуруу нь хөвчинд мэдээ алдаж, хялгасан ороолт бариулын доор нэг ширхэгээрээ тасарчээ.
Доод талд Хасар тэргээ голын зурвас руу оруулж явав. Тэр энгэр өөд нэг харж, Зургаадайн гарт орсон урт шинэ сумны цайвар өдийг танилаа. Зургаадай сумыг нумандаа зүүж, дээд замын цаадах морьтнуудын зүг эргэхэд хоёр дахь тэрэг бургасан завсрыг хаав. Хасар нум татсан эсэхийг цааш харсангүй. Дугуйнхаа хажууд гүйж оров.
Зургаадай шинэ сумыг хөвчинд суулгасан ч шууд татсангүй. Дээд замын доод ирмэгээр өөр өөр уяа, өөр өөр тэмдэгтэй хүмүүс шахагдан орж ирнэ. Зарим нь ухарч, зарим нь хашааны морьдыг булааж, зарим нь гараа өргөсөн хүмүүсийг хөтлөн замын хажууд суулгана. Тэдний араас нэг хэсэг морьтон жигд зайтай урагшилж байв.
Дундах цайвар хоншоортой морины эргэн тойронд бусад нь шахцалдахгүй, сул зай барина. Нэг хүн урд нь замын чулуу, хөмөрсөн ачааг хажуу тийш зааж, нөгөө хоёр нь энгэрийн зүг хараагаа салгахгүй явна. Тэр сул зайн дунд явсан хүн Тэмүжин мөн байв.
Зургаадай зүүн өвдгөө газрын хатуу товгор дээр тулж, морины явдлаас хагас биеийн өмнө онилов. Цайвар морь толгойгоо баруун тийш эргүүлж, урд нь хөндөлдсөн эмээлгүй мориноос зай авах гэж мөрөө шугамд оруулав.
Хялгасан ороолт бариулын доор хөдөлсөнгүй.
Зургаадай хөвчөө тавив.
Сум цайвар морины хүзүү, мөр нийлсэн угт орж, өд нь арьсны гадна чичирлээ. Амьтан урд хөлөө өндөр авч, хажуу тийш огцом суухад дэргэдэх хоёр морьтон жолоог нь барив. Эмээл дээрх хүн нэг тал руу хэлбийсэн ч газар хүрсэнгүй. Хүмүүс түүнийг халхлан, морины толгойг энгэрээс буруу эргүүлэв.
Голын зурваст Саруул гурав дахь тэрэгний зүүн морийг барьж байлаа. Тэр модтой энгэрийн бургасан завсрыг өмнө нь харсан ч Зургаадайн гар, нумыг тэндээс ялгасангүй. Харин цайвар морь хажуу тийш сууж, хүзүүнээс нь цайвар өд цухуйхыг харав. Тэр унаганы хөтлийг бүсэндээ ахиулж, мориныхоо толгойг голын зүг буцаалаа.
Хасар бургасны дараагийн завсраар цайвар морь тонгойж, хүмүүс түүнийг дарж авахыг харлаа. Шинэ сумны өдний өнгийг холоос андуураагүй. Харин Зургаадай хэнийг шугамдаа авсныг тэрэг, утааны цаанаас хараагүй байв.
Морины хажууд буусан хоёр хүн эмээлийг суллаж, нэг нь сумны ишийг хүзүү-мөрний угт ойрхон хугарахаас хамгаалан дарлаа. Нөгөө нь маханд орсон урд хэсгийг татахад иш дундаасаа цуурч, өдтэй ар нь гартаа үлдэв. Тэд урд ишийг тусад нь гаргаж, цустай үзүүрийг газар тавьсангүй. Хоёр хэсгийг нэг эсгий дээр зэрэг тавьж, эмээл авч явсан хүнд өглөө.
Энгэрийн доороос гурван морьтон Зургаадайн зүг өгсөж эхлэв. Тэр хоромсогтоо гараа хийж, үлдсэн хуучин сумны өдийг нэг нэгээр нь тооллоо. Доод замын үзүүрт эхний тэрэгний цагаан эсгий бургасны цаагуур орж, гурав дахь тэрэгний хоёр морь усны мананд бүдгэрч байв.
Салхи солилцооны талбайн утааг голын зурвас руу дарлаа. Нэг хөмөрсөн ачаа асаж, хар утаа бургасны дээгүүр намхан нүүв. Хасарын тэрэг байсан завсар, Саруулын унага хөтөлсөн зам хоёул нэгэн зэрэг хаагдав.
Зургаадай энгэрийн дээд тал руу ухарлаа. Цайвар морь хүмүүсийн дунд далд орж, доод гармын оронд хоосон утаа үлдэв.