Зангилаа, завсар хоёр
Юсуф алга болсон юмаа эхлээд зангилаагаар нь босгов.
Өлзийн саравчны нөмөрт арван боодол нэг эгнээ болжээ. Өчигдөр орой дөрвөн хүний гараар зөөж оруулах бүрд Юсуф өөрийн зангилааг тэмтэрсэн. Одоо бороонд норсон бөсийг наранд харуулж, уяа бүрийн үзүүрийг өөр лүүгээ эргүүлэв.
Эхний боодлыг өвдөг дээрээ татаж, давхар зангилааны доогуур хуруугаа шургууллаа. Бүтэн байв. Дараагийнх нь гадна уяа шаварт зүсэгдэн нарийссан ч өөрийнх нь хийсэн сүүлчийн углаас хэвээр байлаа. Тэр боодол бүрийг өргөж, өчигдөр тоолсон урт залуугаар тоог нь давтуулав.
Хамгийн сүүлд давхар амтай жижиг бөсийг дэлгэлээ. Эвхсэн өнгөт бөс, ам нь цуурсан эвэр сав, ороомог сурнууд бүгд байрандаа байв. Харин дотор талд оёсон эрхий хурууны дайтай халаасны амны утас тасарчээ. Юсуф халаасыг урвуулан, шаврын хатаагүй толбыг эрхий хуруугаараа дарлаа. Дотор нь тэр толбоос өөр юмгүй байв.
Тэр жижиг бөсийг эвхсэнгүй. Ачааны өмнөх чөлөөтэй газар дэлгэн тавив.
Хасар нойтон гутлынхаа шаврыг хусаж байснаа болиод ойртлоо.
— Тэрэг хажуулсны дараа энэ халаасыг харсан уу?
— Бөсийг дэлгэхэд хоосон байсан, — гэж Юсуф хэлэв.
— Тэгвэл түүнээс өмнөхийг ярья. Галын дэргэд Чимэгт өгсөн. Чимэг Саруулд өгсөн. Саруул танд буцаасан.
Юсуф толгой дохилоо.
— Дараа нь би халаасанд хийсэн.
Тэр халаасны амыг хоёр хуруугаараа нийлүүлж, өнгөт юм хаана байсныг үзүүлэв. Өчигдрийн орой үүнийг нь харсан хүн байсангүй.
Өлзий саравчны аманд байсан сав, шанага хоёрыг зайлуулж, хүүхдүүдийг ачаанаас холдуулаад:
— Харсан хүн нь үлд. Бусад нь ажлаа хий, — гэв.
Боодол тойрсон хэдэн хүн тарлаа. Тайчуудын нөлөөтэй хүний залуу дагуул харин баруун талын шургаанд налан үлдэв.
Зэр бүснээсээ нарийн хүрэл товруу салгах гэж оролдоход Юсуф гараар нь болиулав.
— Эхлээд олно.
— Олдохгүй бол үүнийг өгнө.
Юсуф товрууг нэг харснаа толгой сэгсрэв. Хүрэл товруу түүний эдтэй адилгүй. Адилгүйг нь Зэрт хэлэх үг олдохгүй байсан тул хоосон халаасаа заалаа.
Чимэг гэрийн ард сууж, хоёр нойтон шагайгаа эсгийд үрж байв. Өлзий түүнийг дуудахдаа хоолойгоо өндөрсгөсөнгүй.
— Чи өнгөт юмыг хамгийн сүүлд хэзээ барьсан бэ?
Чимэг шагайгаа атгасаар ирлээ.
— Галын дэргэд.
— Хэнд өгсөн?
— Саруулд. Саруул Юсуфт өгсөн.
— Өчигдөр эвэр савыг чи авсан. Тэр үед өнгөт юмыг харсан уу? — гэж Хасар асуув.
Чимэг хариулахын өмнө уруул дээрээ наалдсан ноосыг авч хаялаа.
— Шаварт байгаагүй.
— Бөсний дээр байсан уу?
Чимэг ард зогссон хүүхдүүд рүү харлаа. Нэг жаал ханцуйгаа ардаа нууж, нөгөө нь хөлөөрөө шавар нухна.
— Хаяагүй, — гэж Чимэг хэлэв.
Өлзий Хасарын өмнүүр гараа тавилаа.
— Хүүхдийг бүү шах. Харсан хүн байвал өөрөө хэлнэ.
Хэн ч дуугарсангүй.
Юсуф боодол бүрээ ахин жинлэж үзлээ. Нэгийг өргөхөд дотроос нь жижиг төмөр эд хоорондоо шүргэлдэнэ. Нөгөөг эргүүлэхэд нугалсан бөс хөдөлсөнгүй. Өнгөт юм ийм олон эдийн дунд дуугарахгүй, харин алга болсныг нь тасарсан утас, хоосон халаас хоёр л хэлж байв.
Тэр жижиг бөсийг нугалалгүй авч, ачаа ба гэрийн үүд хоёрын дундах газарт тавилаа. Чимэг эхлээд дээгүүр нь алхах гэсэн ч Өлзийн харцыг хараад тойров. Дагуул хормойгоо өргөж хажуугаар нь гарлаа. Зэр ус авч ирэхдээ түүнээс нэг алхмын өмнө замаа өөрчлөв.
Юсуф дараагийн боодлын зангилааг тайлалаа.
Тэмдэг болсон эд
Өнгөт юм хар арьсны боодлыг уясан сурыг хөдөлгөхөд л цухуйв.
Саруул эхэндээ хатаагүй цусны толбо гэж боджээ. Арьсны ирмэгийг эргүүлж, нойтон талыг салхинд харуулахад сурны доогуур хавчуулагдсан жижиг юм галгүй өдрийн гэрэлд бүдэг улаан харагдав.
Тэр сурны зангилааг сулласангүй. Боодлыг өвдгөөрөө дарж, хажуу дахь хоёр арьсыг эхлээд салгалаа. Нэгийг нь морины хөмөлдрөгийн суранд өгөхөөр, нөгөөг Өлзийн гэрийн дээврийн нөхөөсөнд авахаар ярьж байсан юм. Хар арьсны боодол аль айлынх болох нь гаднаасаа ялгарах тэмдэггүй байв.
Чимэг Саруулын ард ирээд зогсжээ.
— Тэр Юсуфынх, — гэв.
Саруул түүн рүү эргэж харсангүй.
— Юу нь?
— Улаан юмтай боодол.
Саруул сурны сул үзүүрийг татахад өнгөт эд доороос нь бүтнээрээ гарч, нүхээр нь нарийн шижим оруулсныг харав. Шижмийг сурны гол зангилаанд нэг л удаа ороосон тул боодол бариагүй. Гагцхүү аль нь болохыг таних тэмдэг болжээ.
— Хэн уясан юм?
Чимэг хөлийнхөө хуруугаар хатсан шавар ховхлов.
— Би олсон.
— Хаанаас?
— Тэрэгний араас. Шавар дээр биш, бөсний дээр байсан.
— Тэгээд?
— Бүгд адилхан боодол байсан. Юсуфынхыг нь таних гэж уясан.
Саруул зангилааг тайлж, нарийн шижмийг өнгөт эдээс сугаллаа. Чимэг гараа тосоход эдийг тавьсангүй. Өөрийн алган дээрээ ил бариад босов.
Арьс үзэж байсан хоёр эмэгтэй яриагаа тасалсангүй ч харц нь Саруулын гарыг дагалаа. Нэг нь:
— Зочин өөрөө өгсөн юм биш үү? — гэв.
Нөгөө нь арьсны зузааныг чимхэж үзсээр:
— Төлөөс гэж Зэр ярьсан гэсэн, — гэлээ.
Саруул хар арьсны боодлыг заав.
— Үүнийг хэний арьс гэсэн бэ?
Эмэгтэйчүүдийн нэг боодлын ирмэг дэх хуучин цагаан оёдлыг хараад өөрийнхөө гэж танив. Саруул ярьсан ёсоор нь хоёр сайн хэсгийг хөмөлдрөгийн суранд авч, үлдсэнийг буцаан эвхэж өглөө. Өнгөт эдийг энэ зуур алганаасаа тавьсангүй.
Дагуул морин хазаарын тасархай сур барьсаар ойртож ирэв. Өчигдрийнхөө үгийг мартсан шинжгүй Саруулын гар руу хараад:
— Эзэндээ очсон юм байна, — гэв.
— Эзэн нь тэнд байна.
Саруул толгойгоороо Өлзийн гэрийн зүг заалаа.
— Харийн хүн бэлгээ буцааж авбал доромжлол болно.
Саруул тасархай сурыг нь авч хоёр тийш нь татаж үзэв. Үзүүрийн арьс норж сунасан тул залгаад удахгүй ахин тасрах байлаа. Тэр хажуудаа тавьсан нарийн боловч эрүүл сураас тохирох уртыг хэмжив.
— Үүнийг хөмөлдрөгт чинь өгнө. Өнгөт юмны оронд биш.
Дагуул юу гэхээ ололгүй хэсэг зогссоноо:
— Би өөртөө нэхээгүй, — гэв.
Саруул хариулсангүй. Сурыг огтолж, хуучин үзүүртэй нь давхарлан цоолох газар тавив.
Зургаадай цоолтуур авчирч дэргэд нь суулаа. Тэр өнгөт эдийг харсан боловч гар сунгасангүй.
— Өчигдөр та нар хаанаас хайсан бэ? — гэж Саруул асуув.
— Дугуйн мөр, асгарсан бөс, тэрэгний доороос.
— Энэ боодлыг үзсэн үү?
— Гаднаас нь. Уяа нь бүтэн байсан.
Чимэг ард нь зогссоор байв. Зургаадай цоолтуурыг сураар эргүүлж, Саруулын заасан хоёр нүхийг гаргалаа. Саруул хуучин сурыг шинэтэй давхарлаж шөрмөсөөр үдэв. Дагуул мориныхоо хазаарыг өвдөг дээрээ тавьж хүлээлээ.
Саруул ажлаа дуусгаад сурыг эзэнд нь өгөв. Дараа нь өнгөт юмыг алган дээрээ ил тавьсан хэвээр Өлзийн гэрийн зүг алхлаа. Чимэг араас нь хоёр алхсанаа хүүхдүүдийн дэргэд үлдэв.
Юсуф ачааныхаа тэргүүн боодлын уяаг шалгаж суув. Түүний өмнөх хоосон бөсийг хүмүүс тойрон гарсаар, зах нь гутлын салхинд өчүүхэн хөдөлнө.
Саруул өнгөт эдтэй гараа Юсуфын өмнө сунгав. Нөгөө гараараа хоосон халаастай бөс, тэргүүн боодлын хаалтын уяа хоёрыг тус тус заагаад хүлээлээ.
Хаалтын уяан дор
Саруулын сунгасан гарын доор дэлгээтэй жижиг бөс, цаана нь Юсуфын тэргүүн боодол байв.
Юсуф өнгөт юм руу гараа сунгахад дагуул нэг алхам ойртлоо. Зэр бүснээсээ салгасан хүрэл товруугаа атгасан хэвээр зогсоно. Чимэг хүүхдүүдийн дундаас өндийж харжээ.
Юсуф эдийг Саруулын алган дээрээс авлаа. Эрхий хуруугаараа нүхний амсрыг арчиж, шижмийн үлдэгдэл байгаа эсэхийг шалгав. Дараа нь Чимэг рүү харав.
Чимэг өөрөө урагш гарч:
— Алга болгохгүй гэж уясан, — гэв.
Охин боодол, өнгөт юм хоёрыг ээлжлэн зааж, зангилаа хийх хөдөлгөөн үзүүлэхэд Юсуф дуустал нь харлаа. Тэр эдээ атгасан чигээр Өлзий рүү эргэв.
Өлзий:
— Энэ хүүхэд олсноо нуусангүй. Хаана тавьснаа хэлээгүй, — гэв.
Чимэг эрүүгээ цээжиндээ наалаа.
— Юсуфынх гэж таних гэсэн.
Юсуф жижиг бөсийг газраас авч, шаврыг нь алгаараа гүвэв. Доторх халаасанд өнгөт эдийг хийхэд амархан байлаа. Тэгсэнгүй.
Жижиг бөсийг эвхэж, тэргүүн боодлын аманд шургууллаа.
Зэр хүрэл товруугаа дэлгэж:
— Гурав дахь боодлыг би нэмсэн. Энэ хүрэхгүй бол бас сур, түлээ өгнө, — гэв.
Зэр тэрэгний дээд талын хоосон зай, дараа нь өөрийгөө зааж дахин хэлэв. Юсуф товрууг авсангүй. Харин тэрэгний хажууд тавьсан тасарсан уяаг түүнд өгч, хоёр үзүүрийг нь нийлүүлэн барихыг заав.
Зэр уяаг авлаа.
Дагуул Саруул руу хараад:
— Өчигдрийн бэлгийг эзэнд нь буцааж өглөө гэж ойлгох уу? — гэв.
Саруул хариулахын өмнө хазаарынхаа шинэ сурыг эмээлдээ уяж байв. Зангилаагаа дуусгаад:
— Юсуф эдээ авсан. Бусдыг нь Юсуфаас асуу, — гэлээ.
Юсуф өөрийн нэрийг сонсоод эргэв. Дагуул өнгөт юмыг зааж, дараа нь Саруулын хүзүү рүү дохиход Юсуф нүүрээ хувиргасангүй. Тэр тэргүүн боодлын хаалтын уяаг суллан, хоёр давхар сурыг салгав.
Зургаадай боодлын хажууг дарж өгөхөд Юсуф доторх нугалааг засаж, хаалтыг ахин татлаа. Өнгөт юмыг нүхээр нь уясангүй. Огтлолцсон хоёр сурны доогуур хавчуулж, улаан талынх нь хагасыг ил гаргав. Дараа нь давхар зангилааг дарж, эд хөдлөх эсэхийг эрхий хуруугаараа шалгалаа.
Тэр Хасарыг дуудаж уяаг үзүүлэв. Хасар зангилаа, өнгөт эд хоёрыг харж толгой дохив. Өлзий саравчны амнаас харж байлаа. Юсуф тэгээд л боодлыг тэрэгний урд хэсэгт өргүүлэв.
Зэр тасарсан уяаг барьсаар:
— Үүнийг одоо нөхнө, — гэв.
Юсуф тэрэгний араас нөөц сур гаргаж, Зэрийн гарт тавив. Зэр хоёр үзүүрийг давхарлаж, Хасарын зааснаар шөрмөсөөр ороож эхлэв.
Тэрэг хөдөлж эхлэхэд өнгөт юм хаалтын сурны доор нэг дээш, нэг доош савлаж байлаа. Хойноос “буцаасан бэлэг”, “Зэрийн төлөөс” гэсэн хоёр өөр үг давхцав. Чимэг улаан тэмдэг тавьсан болохоор юм нь олдсон гэж хүүхдүүдэд хэлжээ.
Зургаадай тэрэгний араас хэд алхлаа. Юсуф доод зам руу биш, өгсүүрийн тэгш ирмэг дагуулан шараа хөтөлж, боодлын уяаг нэг удаа эргэж шалгав. Өнгөт юм байрандаа байлаа.
Тэрэгний чимээ холдоход Чимэг хоёр нарийн шургааны хооронд олс татаж эхэлжээ. Нэг жаал өвөртөө ааруулын жижиг ууттай ирэхэд Чимэг түүнийг олсны наана зогсоов.
— Эзэнгүй юм энд тавивал нэг ааруулын татвартай, — гэв. — Маргааш энэ замаар гарах хүн ч бас төлнө.