Зургаа дахь хоногийн орой тэд Дэлгэрийн гэрт хүрэв.
Гэр голын тахирсан тохойн дээд талд, ногоон өвстэй дэнж дээр байлаа. Хойд талын эгц шаварлаг хясааны хормойд нөмөртэй, өмнө нь усан дээгүүр салхи чөлөөтэй сэлгэнэ. Тохой дотор хэдэн айл зайтай буужээ. Тэднийг баруун талын хадтай хөтлөөр орж ирэхэд шинэ хөх эсгий өлгөсөн татлага салхинд тэнэгэр дэрвэж байв.
Дэлгэрийн үүдэнд жаахан хүү шавар зуурч суулаа. Тэр нүцгэн шилбэндээ шавар нялчихсан, гартаа нэгэн бөөрөнхий юм барьсан байв. Зэр морио зогсоож:
— Энэ Нэмэхийнх үү? — гэж асуулаа.
— Тийм. Та сав хагалчихсан юм уу?
— Үгүй.
— Тэгвэл хүлээхгүй.
Хүү тэднээс нүүр буруулан шавраа хоёр алгандаа хавчив. Зэр бууж, түүний хийж байгааг харахаар тонгойв.
— Морь уу?
— Тэмээ.
— Бөх нь хаана байна?
— Хийнэ.
Гэрээс ханцуйгаа шуусан эмэгтэй гарч ирэв. Тэр эхлээд Сондорыг таньж инээмсэглэснээ араас нь шарын тэрэг харагдахад нүүрнийх нь хувирал зогсов. Өлзий тэргэн дээрээ суугаа, таягаа хөндлөн барьсан байлаа.
Дэлгэр сүүний үнэртэй алчуураа хоёр гартаа шилжүүлэв.
— Ээж.
Өлзий буух гэж хөдөллөө. Зэр гараа өгсөн ч тэр эхлээд хаалганыхаа буланг дарж тогтворжуулаад, дараа нь түүнээс түшив. Газар буумагцаа дээлээ засаж, нэг алхам урагшиллаа.
— Сайн байна уу.
Дэлгэр хүүгийнхээ шавартай гар руу харснаа:
— Идэр ээ, ус аваад гараа угаа, — гэв.
Хүү босох дургүйцлээ нуусангүй. Тэр шавар тэмээгээ гэрийн бүслүүрийн доор хавчуулчхаад аяга авахаар орлоо.
Өлзий хүүг гэрт орж далд ортол харж зогсов. Дараа нь охиныхоо гараас барилаа. Дэлгэр алчуураа нэг гартаа атгаад, нөгөө гараа өгсөн хэвээр хэсэг байв.
— Та яаж ирэв?
— Энэ хэд хүргэж ирлээ.
Дэлгэр гурван залууг харж толгой дохив. Хасар тэрэгний зүүн дугуйг хөлөөрөө түшиж зогссон байлаа. Ачааг буулгахаас өмнө гэнэт хазайлгахгүйн тулд тэр хөдөлж чадахгүй байсан ч гаднаас нь харахад ёслолгүй хүн шиг үзэгдэв.
— Ус байна уу? — гэж тэр асуулаа.
Дэлгэр нэгхэн хором түүн рүү харснаа шууд эргэж:
— Нэмэх ээ, мал усалъя, — гэж дуудав.
Гэрийн араас урт гартай, чихнийхээ ард жижиг мод хавчуулсан эр гарч ирэв. Тэр Өлзийг таньсан ч эхлээд шаруудын хөтөлгөөг авч, гурван залууг мориноосоо буухад туслав. Хасар тэнхлэгийн тухай хэлэхэд Нэмэх тонгойж үзээд, дугуйн доор өөрийнхөө бэлэн ивүүрийг тавилаа.
— Орой болоход чангарах нь үү?
— Өдөр халж суларч байна. Энэ голын мод бүрэн хатаагүй.
— Манайх ганц хуурай гол хадгалсан. Маргааш үзье.
Өлзий тэдний яриаг сонсож зогсов. Нэмэх босоод гараа өвдгөндөө арчив.
— Амар явж ирэв үү, ээж ээ.
Өлзий түүний нүүрийг харсангүй.
— Зам урт болжээ.
Тэд ачаагаа буулгаж эхлэв. Өлзий хаалгыг хамгийн сүүлд буулгахыг хүссэн ч хоёр боодол эсгийн доор хавчуулагдсан тул эхлээд хаалгаа авах хэрэгтэй болжээ. Зэр, Зургаадай хоёр өргөж, Хасар хүрээний доод үзүүрийг залав.
Дэлгэр хаалгыг хармагцаа алчуураа задлан, дахин эвхлээ.
— Үүнийг яах гэж авчрав?
— Чамд авчирсан.
— Манайх хаалгатай.
Өлзий охиныхоо гэрийн үүд рүү харав. Шинэвтэр, цайвар модон хаалга байлаа. Хажуу талд нь Идэрийн шавартай гарын мөр байна. Түүний дээд хөндөл тэдний авчирсан хуучин хаалганаас арай өндөр ажээ.
— Эцэг чинь үүнийг чамайг багад хийсэн.
— Мэднэ.
— Авч үлдээ.
Дэлгэр хоёр залуугийн гар дахь хаалгыг хараад:
— Одоохондоо тэнд тавьчих, — гэв.
Тэр гэрийн арын мод хураасан газрыг заалаа. Өлзий тэр зүг харж, хөлөө хөдөлгөсөнгүй.
Нэмэх орой болохоос өмнө ачаа, малыг тухлуулж дуусгахыг хүссэн тул Зургаадайг дагуулан ус руу явлаа. Голын урд талын өндөр дэнж дээр Таргины салын буулт харагдаж байв. Урсгал тохой руу уудам эргээд, айлуудын баруун хажуугаар дахин нарийсна. Морьтой хүн хойд талын хясааны налуугаар тойрч гарч болох ч тэрэгтэй айлууд баруун хөтлийн ганц замаар нааш цааш нүүдэг гэнэ.
— Ус нэмэгдвэл эрт хөдөлдөг. Энэ жил дээд тал нь бага цастай байсан, — гэж Нэмэх хэлэв. — Гэхдээ савны шавар энд сайн. Сарын дайтай суугаад дээш гарна.
Зургаадай баруун хөтлийг харав. Замын нэг хэсэг усны захтай бараг чацуу намхан байлаа.
Гэрт буцаж ирэхэд Өлзий хойморт, Дэлгэр галын хажууд, Сондор Идэрийн дэргэд сууцгааж байв. Хүү шинэ хүнийг сонирхсон ч эх нь «эмээ» гэж хэлэхэд түр зуур гайхжээ. Өлзий авдраасаа гаргасан жижиг арьсан уутаа хүүд өгөв. Дотор нь шагай байлаа.
— Морь уралдуулдаг уу?
Идэр уутаа онгойлгож үзээд:
— Тэмээ уралдуулж болох уу? — гэв.
Өлзий хариулахын оронд охиноо харлаа.
Хоол идсэний дараа Хасар урьд шөнийн адил шууд асуусангүй. Зэр ч мөн юм ярьсангүй. Өлзий өөрөө хээр гүүний тухай хэлэв.
Дэлгэр аягаа тавилаа.
— Та тэр гүүгээр энэ хүмүүсийн хөлсийг тохирсон юм уу?
— Би чамд өгсөн гүү.
— Тийм. Надад өгсөн.
Өлзий хойш суув.
— Гүү нь унагалсан. Энэ жил манайх, хөршийн бага хүүхэдтэй айл хоёр тэр гүүний сүүг хувааж ууж байгаа. Би өгөхгүй, — гэж Дэлгэр хэлэв.
Гэрт чимээгүй боллоо. Гадаа Хасарын морь шонгоо маажих дуу гарав.
Нэмэх хамар дээрх шавраа арчих гэж байснаа гараа буулгав. Тэр эхнэрийнхээ өмнөөс тайлбар хийсэнгүй.
— Танд өргөх юм бий. Өөрийн дуртай зүйлээ ав. Гэхдээ миний малыг надаас асуулгүй өгч болохгүй, — гэж Дэлгэр нэмж хэллээ.
Өлзий дуугарсангүй. Тэр шагайгаар тоглож суух ач хүүгээ харсан боловч хүү одоо хоёр тэмээгээ мөргөлдүүлж, тэдний яриаг анзаараагүй байв.
Зэр аягаа хоёр гараараа барилаа.
— Хөлсний асуудлыг бид Өлзий гуайтай ярья. Танай гүүг авах гэж ирээгүй.
Хасар түүн рүү харав. Зэр энэ удаа харц буруулсангүй.
Дэлгэр аягаа дахин авч, галын хажууд халуун ус нэмэв.
Орой тэд гэрийн гадна унтах газраа засахад Хасар хоёр боодол эсгийн завсраас өөрийнхөө хэрэгслийг сугалж гаргав. Зэр түүний дэргэд ирлээ.
— Чамд хөлсийг чинь би өгнө.
— Юугаар?
— Ажил хийнэ.
Хасар хэсэг харж зогссоноо бэлэн ивүүрийг нь заав.
— Тэгвэл маргааш энэ талаас нь өргө.
Зэр толгой дохилоо.
Гэрийн ард, шинэ моднуудын дунд хуучин хаалга түшээстэй байв. Өлзий гарч ирээд түүнийг хэвтүүлсэн эсэхийг шалгалаа. Дэлгэр араас нь гарав.
— Дотор ор, ээж ээ. Шөнө чийгтэй.
Өлзий хуучин хаалганыхаа нугасыг хөдөлгөж үзээд, гараа тавилаа. Охиноо дагаж орохдоо шинэ үүдний өндөр хөндөлд толгойгоо цохихгүй атлаа урьдын адил бөхийв.