Нарийн тоос
Тоос нь ганц мориных байлаа.
Урлангийн үүдэнд суусан хүмүүс туурайн жигд бус чимээг сонсоод дээд зам руу гарцгаав. Хэн нэгэн мэдээний хүн мөн гэж хэлж, өөр хүн араас нь цуваа яваа эсэхийг асуулаа. Урлангийн дээврийн цаана татсан тоос ганцхан хялгас шиг нарийхан, салхинд нэг тал руугаа сарниж байв.
Зургаадай бусдаас хоёр алхам түрүүлж, тэргэн замын хажуугийн намхан довцог дээр гарав. Оройн гэрэл модны оройгоос бууж, дээд замын хотгор хэсгийг сүүдэрт хийжээ. Эхлээд морины толгой, дараа нь хөхөл нь харагдав. Эмээл дээр хүн байсангүй мэт, дөрөө нь хоосон савлана.
Морь сүүдрээс гарахдаа урд хөлөө жигд тавьж, баруун хойд хөлөөрөө газар арай удаан тулж байлаа. Зургаадай жолоо нь газарт чирэгдээгүйг харав. Эмээлийн цаад талд нэг мөр намхан бараан зүйл хөдөлсөн нь унаач морины баруун бөөр даган унжжээ.
— Хүнтэй байна, — гэв.
Хүмүүс зам руу зэрэг хөдлөв. Зургаадай эргэж:
— Голыг нь сул орхи. Тэрэгнүүдээ нэг талд тат. Ус авчир, том сав биш, — гэж хэлээд довцгоос буулаа.
Зэр урлангийн аманд байсан өргөн аралтай тэргийг хигээснээс нь өргөж, Хасартай хамт замаас гаргав. Чимэг модон сэлмээ атгасан чигээр хүмүүсийн араас гүйхэд Өлзий мөрнөөс нь барьж үлдээлээ. Бадай хоёр эсгий авч, нэгийг нь Зургаадайн араас шидэв.
Морь ойртсон хүмүүсийг хараад толгойгоо өргөх гэсэн ч хүзүү нь талдаа хүрээд буцаж уналаа. Унаачийн зүүн гар дэлний завсарт шигдэж, баруун мөр нь эмээлийн бүүрэгнээс цааш унжсан байв. Тэр ухаантай эсэх нь холоос мэдэгдэхгүй.
Зургаадай морины өөдөөс шууд очсонгүй. Зүүн мөрнийх нь өмнөөс хажуулан ойртож, дуу гаргалгүй алгаа үзүүлэв. Амьтан нэг алхам хазайж, хойд хөлөө чирэхэд тэр хамрынх нь урд замыг хаалгүй дагалаа.
— Жолоог ав, — гэж Хасарт хэлэв. — Татахгүй.
Хасар жолооны сул үзүүрийг газраас өргөж, амьтны толгойг хөдөлгөхгүй барив. Зургаадай унаачийн унжсан талд очиж, бүсний нь үзүүрийг эмээлийн товчоонд ороосон байсныг тайлав. Хүн толгойгоо өргөх гэж оролдоод:
— Буулга, — гэж амандаа хэллээ.
Зэр нөгөө талаас нь түшив. Хоёул хүнийг өргөхөд баруун хөл нь дөрөөнөөс гарахгүй тээглэжээ. Хасар жолоог Зэрт өгч, дөрөөний сурыг дээш татан хөлийг суллав.
— Хэвтүүл, — гэж нэг хүн хэлэв.
— Эхлээд суулгана, — гэж Зургаадай хариулаад, Бадайн өгсөн эсгийг замын хажуугийн хуурай газарт дэлгэлээ.
Унаачийн жин мөрөн дээр нь ирэхэд халуун биш, хүйтэн хөлс үнэртэв. Хоёр өвдгийг нь нугалан суулгаж, араас нь эсгийгээр түшив. Хүн амьсгаагаа нэг авч, морио хайж нүдээ нээлээ.
— Морийг чинь усанд шууд хүргэхгүй, — гэж Зургаадай хэлэв.
Унаач толгой дохих гэсэн ч даасангүй.
Өлзий жижиг модон аягатай ус авчирч, аманд нь багахан хүргэв. Саруул тэр үед морины дэргэд оччихсон, эмээлийг тайлахын өмнө хөлс хатсан нурууг алгаараа тэмтэрч байлаа. Амьтан хэвлийгээ огцом татан, нүднийх нь дотор тал улайжээ.
Цугласан хүмүүс хаанаас ирснийг асууж эхлэхэд унаач уруулаа норгож, хариулах гэж оролдов. Дуу гарсангүй. Тэр босох мэт урагш бөхийхөд баруун гутлынх нь өсгий шороонд хүрч, хөл нь бүх жингээсээ түрүүлэн газар цохив.
Морины авчирсан зам
Саруул морины баруун урд туурайг усаар угааж байхад хүмүүс хоёр өөр газрын нэрээр маргалдаж байлаа.
Нэг нь дээд замын харуул аль эрт хаасан гэв. Нөгөө нь тэр замаар үд өнгөрөхөд хоёр айлын хонь орж ирснийг өөрөө үзсэн гэж зүтгэнэ. Унаач тэдний завсар сууж, аяганаас хоёр дахь балгаа уугаад, сонссон асуулт бүрт өөр өөр газраас эхэлсэн тасархай үг хэлж байв.
— Дээд замд хэдэн хүн байсан бэ?
— Намайг очиход дөрөв. Цаанаас нь дахиад...
— Гарам дээр тэрэг байсан уу?
— Би гарахад байгаагүй. Буцахад утаа...
— Аль гармаар гарсан юм?
Унаач хариулахын оронд нүдээ анив. Өлзий аягыг нь доошлуулж, амраав.
Саруул туурайн хонхроос нойтон саарал шаврыг хуруугаараа гаргалаа. Дээд замын хуурай шороо байсан бол хөлний гадар даган тоос суух байв. Энэ шавар туурайн гүнд шахагдаж, дээрээс нь хуурай шороогоор нимгэн хучигджээ. Хойд хоёр хөлийн сагагт бургасны нарийн навч, хар усны өвсний тасархай хатсан байлаа.
— Доод гармаар өнөөдөр гарсан байна, — гэж тэр унаачид хэлэв.
Хүн нүдээ нээгээд:
— Үүрээр, — гэв.
Хүмүүсийн нэг нь:
— Тэгээд дээд замаас яагаад ирэв? — гэж асуулаа.
Унаач гараа газар тавьж биеэ тэгшлэхийг оролдов.
— Гарам үзээд голын дагуу явсан. Дээд замын цаад харуулд хүрэхэд хүмүүс нэмэгдэж байсан. Буцаахгүй гэсэн. Ачааны хоёр морьтой хүмүүс тэнд үлдсэн. Би энэ нэгээрээ тойрсон.
— Хаагдсан юм байна, — гэж ахмад хүн хэлэв.
— Намайг нэвтрүүлсэн. Араас нэг айлын тэрэг явсан.
— Тэгвэл нээлттэй байна.
Саруул морины хөлийг тавив. Амьтан биеийнхээ жинг нөгөө тал руу шилжүүлээд, өвдгөө суллав. Тэр Хасараас хуурай эсгий авч, туурайг нь арчаад хойд хөлийг үзлээ. Баруун хойд туурайн гадна ирмэг бусдаасаа илүү элэгдсэн, шөрмөс нь халуун биш ч чангарчээ. Морь доголсон нь шинэ гэм биш, амралтгүй явдлын ядаргаа байв.
Амгайг суллахад шүдний завсраас хуурай хялганы үр, нухлагдсан хоёрхон иш гарлаа. Голын захад удаан амарсан морь ногоон өвс шүдэндээ авч үлдэнэ. Энэ амьтан гармаас хойш замын хажуугаар хэдхэн ам шүүрээд цааш хөдөлжээ.
— Үүрээр гармаас гарсан. Тэнд усалсан уу? — гэж Саруул асуулаа.
— Усалсан. Өвс идүүлэхэд нар модны үзүүрт байсан. Тэгээд...
Унаач урт ярихаас залхаж, хуруугаараа дээд замыг заав.
Саруул эмээлийн тохмыг өргөхөд доор нь нэг үе хатсан цагаан хөлсний дээр шинээр бараан хөлс суужээ. Өглөөгүүр усалсны дараа хэсэг амраасан ч замын сүүлчийн уртыг дахин шахсан байна.
Зургаадай хүмүүсийн цаанаас:
— Цаанаас ирж байгаа хүмүүсийг харсан уу? — гэж асуулаа.
— Өөрсдийг нь үгүй. Тоосыг харсан. Дээд замын хотгорт. Морьдын өмнө хоёр тэрэг удаан явсан.
— Үдээс хойш уу?
Унаач толгой дохив.
Хасар урлангийн зүг харав. Тэнд гурван урт олс, тусад нь ороосон дөрөв дэх сур, тэрэгнүүдийн сүүдэр үлджээ.
— Доод гармын буулт яасан байна? — гэж тэр асуулаа.
— Ус шагайнаас дээш. Голын голд арай гүн. Нэг хөнгөн тэрэг гарсан. Өргөн аралтайг бургасны эргэлтэд буцаасан.
Хасар юу ч хэлсэнгүй. Өдөр өөрөө туршсан дөрөв дэх тэрэгний арал тэнд мөн багтахгүй нь тодров.
Саруул морины хамрыг дахин бага усанд хүргээд, хоёр балгасны дараа савыг холдуулав. Амьтан савны араас толгойгоо сунгасан ч татаж булаасангүй.
— Энэ морь үүрээс хойш хоёр удаа л зогссон байна, — гэж Саруул хэлэв. — Нэг удаа гармын цаана, нэг удаа дээд замын харуулд. Тэгээд ийм болсон.
— Цаад тэрэгнүүд удаан, — гэж нэг хүн хэллээ. — Бид маргааш ч амжина.
Саруул морины хүзүүн дээрх хатсан хөлсийг эсгийгээр зөөлөн ховхлов. Үсний доорх арьс халуун байлаа.
— Энэ морь бүтэн шөнө, маргааш өдөр амарч байж орой дахин зам даана. Араас яваа тэрэг түүнээс удаан ч амрахгүй. Маргааш бол ачаагаа барих сүүлчийн өдөр. Дараагийн үүрийн эхний гэрэлд манай эхний тэрэг шаврын буултад орж, нар хярт хүрэхэд сүүлчийнх нь голын зурваст байх ёстой. Үүр цайтал эндээс хөдлөөгүй бол дээд замын хүмүүс түрүүлнэ.
Унаач нүдээ анисан хэвээр:
— Модтой довын цаанаас гол харагдахгүй, — гэв. — Тоос ойрттол мэдэхгүй.
Зургаадай урлангийн цаадах модтой хяр, доод гармыг халхалсан бургасан мөр хоёрыг нэг харлаа.
Саруул морины амыг уснаас дахин холдуулж, энэ удаа өмнө нь жижиг атга хуурай өвс тавив. Амьтан идэх гэж уруулаа хөдөлгөсөн ч үрийг нь унагаан, толгойгоо эсгий түшлэг рүү бөхийлөө.
Давхардсан ажил
Зэр Хасарын тэрэгний жийргийг гартаа барьсаар Өлзийн гэрийн уяанд очив.
Хасар түүнийг урлангаас гарахад өргөн аралтай тэргэнд тааруулах хоёр нимгэн мод өгч, зузааныг нь Бадайгаар шалгуулаад ир гэжээ. Замдаа Өлзий хоёр бага хүүхэд, хавдсан гартай хөгшнийг маргааш тэрэг хүртэл дагуулах хүн хэрэгтэй гэж дуудсан юм.
— Би аваад явна, — гэж Зэр хэлэв.
— Одоо юу?
Тэр гар дахь жийргийг харав.
— Энийг өгчихөөд.
Өлзий хүүхдүүдийн замын хүнсний уутыг нэг нэгээр нь тэмтэрч, ам нь сулыг дахин уяж байлаа.
— Одоо хэрэггүй. Өглөө ир.
— Өглөө авна.
— Өглөөг хэнд өгсөн билээ?
Зэр хариулахын өмнө Саруул хашааны зүгээс ирэв. Олсонд түлэгдсэн гарынх нь улаан мөр бүдгэрээгүй, хуруу нь морины туурайн шавартай байлаа.
— Хоёр ачааны амьтныг өнөө шөнө тэжээлээс бүү салга, — гэж тэр хэлэв. — Маргааш буултын эргэлт дээр нэгийг нь урд, нэгийг нь ард барих хүн хэрэгтэй.
— Би арынхыг барина.
— Хасар чамайг тэргэнд авсан уу?
— Одоо очиж байна.
Тэр жийргээ өргөж үзүүлэв. Саруул модны нимгэн ирмэгийг хараад, өөр үггүй хашааны зүг буцлаа.
Бадай урлангийн гадна хөшүүргийн бариул зорж суув. Зэр хоёр жийргийг өгөхөд өвгөн нэгийг нь хуруугаараа нугалж, нөгөөг тэрэгний голд тулгаж үзлээ.
— Энэ зузаан. Энэ нимгэн.
— Хасар хоёуланг нь авчир гэсэн.
— Тэгвэл хоёуланг нь аваач.
Зэр буцаан аваад урлан руу ороход Хасар гурван тэрэгний татлагыг шалгаж байв.
— Маргааш буултад хэн байна? — гэж Хасар асуулаа.
— Би арын ачааны морийг барина.
— Тэгвэл тоормостой тэргийг хэн хөтлөх вэ?
— Би эхлээд тэргийг буулгана. Дараа нь буцаж ирнэ.
Хасар жийргийн нэгийг авч, өргөн аралтай тэрэгний хаяанд тавив. Нөгөөг Зэрийн гарт буцаалаа.
— Энэ тэрэг явахгүй.
— Тэгвэл жийргийг яах юм?
— Эхний тэрэгний нөөцөд хий. Маргааш намайг олж өг.
Зэр модыг бүсэндээ хавчуулав. Өлзийн хүүхдүүд, хөгшнийг өглөө тэрэгт хүргэх; Саруулын ачааны амьтныг ард барих; Хасарын тэргийг эхэлж буулгах. Гурвуул нэг зам дээр боловч нэг цагт багтахгүй байв.
Хуланы гэрийн гадна хүнс хатаах намхан модны утаа гарч байлаа. Тэр нойтон махны нимгэн захыг хутгаар авч, хуурай хэсгийг тусад нь тавина. Хажууд нь жижиг тогоонд тос бүлээсч, эсгий дээр оёдлын утас, хоёр өөр өнгийн арьс дэлгээтэй байв.
Зэр түүний өмнө суухад Хулан ажлаа зогсоосонгүй.
— Замын мэдээ ирсэн үү?
— Доод гармаар гарна. Маргааш ачаагаа бариад, дараагийн үүрээр хөдөлнө.
— Тэгвэл найрын хүнсийг яах вэ?
— Хойшлуулна.
— Хэдий хүртэл?
Зэр бүсэн дэх модыг тэмтрэв.
— Зам тогтох хүртэл.
Хулан тосноос хуруундаа багахан авч, арьсны хатуу ирмэгт түрхлээ. Арьс зөөлөрмөгц нугалж, нэг талд тавив.
— Зам тогтохыг хүлээвэл мах өөрөө хатахгүй. Үүнийг өнөө шөнө утаж дуусгана. Хуурайг нь маргааш хуваана. Нойтоныг нь би хаана үлдээхээ шийднэ.
— Найрыг цуцлахгүй.
— Би хүнсийг асуусан.
Зэр хажууд байсан түлээг галд ойртуулж, утаа нь тасрахгүй болгов. Хулан түүнд хутгаа өгөөгүй. Өөрөө дараагийн махны өөхөн захыг авч, хатаах модонд өлгөлөө.
— Өлзийн хоёр хүүхэд, нэг хөгшнийг өглөө тэрэгт хүргэнэ. Дараа нь Хасарын тэргийг шалгана. Саруулын ачааны морийг ард барина. Тэгээд ирж үүнийг хамт хураана, — гэж Зэр хэлэв.
Хулан хоёр өөр арьсыг зэрэгцүүлж, аль нь баруун, аль нь зүүн гарт таарахыг эрхий хуруугаараа дарж үзлээ. Дараа нь махтай тэвшийг галын нөгөө талд, өөртөө ойр татав.
— Би шөнөдөө хураана. Ирвэл түлээ хагал.
Зэр хариулалгүй, бүсэндээ хавчуулсан жийргийг гаргаж Хуланы дэргэд тавьснаа даруй буцаан авлаа. Түүнийг энд үлдээвэл Хасарын ажил маргааш эхлэхээсээ өмнө тасарна.
— Хоол хөрөхөөс өмнө ирнэ, — гэв.
Хулан тогооны тагийг авч, тосны дээр тавив. Дараа нь махтай тэвшийг цэвэр даавуугаар бүтээж, дөрвөн захыг нь доогуур нь хавчуулав.
Газрын дээрх зам
Өлзийн намхан саравчны шороон шаланд нэг модон аяга Утаат эрэг болж тавигдав.
Аяганы дээд талд Зургаадай урт олс татаж, Бадайн урлангийн арын дээд замыг гаргалаа. Олсны аяга руу ойртсон хэсэгт хоёр богино түлээ зэрэгцүүлэн тавьсан нь гол буултын нарийн ам байв. Нөгөө олсыг адууны хашааны зүгээс аяганы доогуур тойруулж, голын дагуу бургасан эргэлт хүргээд цааш нь нугалав. Төгсгөлд нь хавтгай цагаан чулуу тавихад доод гарам болов.
Гурав дахь нарийн сур урлангийн хажуугаас модтой хяр руу өгсөн ч тэнд тэрэгний тэмдэг тавьсангүй. Хүн, морь л нэг нэгээрээ явж болох зам байлаа.
Элч саравчны хананд эсгий түшин сууж, хааяа газрын зураг руу харав. Түүний морь урлангийн нөмөрт, эмээлгүй, бага багаар ус ууж байлаа. Өлзий галын цаана, Хасар эсгийн захад, Саруул аяганы дэргэд суув. Мэнгэтү болон хоёр ахмад үүдний хавьд зай эзэлжээ. Зэр ирсэнгүй.
Хасар гурван урт олсоо авчирч, голын дагуух замтай зэрэгцүүлэн тавив. Тоормостой тэргийг бүсний хуучин үзүүр, хоёр дахь тэргийг цагаан эсгий, гурав дахь тэргийг эвэр бариултай ташуураар ялгажээ. Өргөн аралтай дөрөв дэх тэрэгний сурыг ороосон хэвээр гадна нь тавив.
— Энэ эргэлтэд багтахгүй, — гэж тэр бургасны хоёр түлээг заалаа.
Унаач нүдээ нээлгүй:
— Багтахгүй, — гэв.
Хасар ороосон сурыг газрын зурагт оруулсангүй.
Долоон айлын уяа нэг нэгээрээ гурван тэрэгний олс руу хүрч байлаа. Уяа бүрийн дэргэд барзгар, гөлгөр хайрга холилдоно. Хасар барзгар арван долоог замын хоёр талаар тарааж, жолоо, хөтөл, явган хүний зайд тавив. Гөлгөр арваас наймыг гурван тэрэгний олсны дотор байрлууллаа. Хоёр нь айлын уяан дээрээ, тэрэгнээс гадна үлдэв.
Мэнгэтү нэг хайргыг авч тоормостой тэрэгний дэргэд тавихад Хасар өөр нэгийг гаргаж оронд нь үлдээлээ.
— Суудал нэмээгүй, — гэв.
— Тэгвэл хүнсийг буулгана.
Өлзий хүнсний жижиг уутыг төлөөлсөн хатаасан борцны хэлтэрхийг нэг олсноос аваад алган дээрээ тавив.
— Энийг авбал замын цаана хэн хооллох вэ?
Мэнгэтү хайргаа буцаав.
Саруул үрийн уутны арьсан хэлтэрхийг хоёр хувааж, хоёр тэргэнд тараасан ч суудлын зай бүтэн гарсангүй. Бадайн алхыг төлөөлсөн төмөр хадаасыг авахад өвгөн өөрөө толгой сэгсрэв.
— Дугуй салбал тэр хоёр хүн эндээс цааш суудалгүй болно.
Хоёр гөлгөр хайрга айлын уяан дээрээ үлдэв.
Ахмадын нэг дээд замын олсыг зааж:
— Энд дөрвөн хүн байсан гэсэн. Шөнө тарвал энэ замаар гарч болно, — гэв.
Элч хананаас толгойгоо салган:
— Дөрвийг харсан. Араас хэд ирснийг хараагүй, — гэлээ.
— Хараагүй юм бол байхгүй ч байж болно.
Зургаадай дээд замын олсыг аяганы дэргэдэх хоёр түлээгээр нарийсгаж, цаана нь гурван жижиг чулуу тавив.
— Нэг тэрэг энд зогсоход араас нь ирсэн нь буцахгүй. Голын буулт доороосоо харагдахгүй. Дээд замын хүн энэ амыг авбал бид тэрэг хөдөлгөж чадахгүй.
— Тэгвэл хэн амыг барих вэ? — гэж ахмад асуулаа.
Зургаадай нарийн сурыг модтой хярын тэмдэг рүү татав.
— Хярын цаад мөрөн дээр хоёр хүн байвал дээд замын тоос, голын зурвасын эх хоёрыг ээлжилж харна. Бургас, гэрийн дээвэр харааг хаана. Нэг нь доош мэдээ хүргэнэ. Нөгөө нь тэндээ үлдэнэ.
Саруул:
— Чи аль нь байх вэ? — гэж асуулаа.
Зургаадай модтой хярын сурны үзүүрийг хуруугаараа дарсан хэвээр байв.
— Нумтай хүн дээр нь байвал буулт руу орсон морьдыг шууд шахуулахгүй.
— Нумтай өөр хүн байна.
Тэр нарийн сурыг аяганы зах хүртэл ойртуулж, дохио хүрэх хугацааг хэмжих мэт алгаараа дарав.
— Эндээс гүйвэл голын олсонд хүмүүс хүрэхээс өмнө мэдэгдэнэ.
Саруул дахиж асуусангүй.
Замын хугацааг гаргахдаа тэд гурван түлээ тавьсан байв. Нэг нь өнөө шөнийн харанхуй, нэг нь маргаашийн өдөр, гурав дахь нь дараагийн үүр. Элчийн хэлсэн удаан тэрэгнүүдийг жижиг хар чулуугаар дээд замын олсон дээр байрлуулж, амралтгүй явсан морины хугацаатай харьцуулах бүрд гурав дахь түлээ голын зурвас руу ойртсоор байлаа.
Хасар гурван тэрэгний олсыг маргаашийн түлээний доогуур оруулж, эхнийхийг шаврын буулт хүргэв. Хоёр гөлгөр хайрга айлын уяан дээр хөдөлсөнгүй.
Саруул газрын зургийн голоос маргаашийн түлээг авч, тоормостой тэргийг ялгасан бүсний үзүүр дээр тавилаа.