Өглөө хүн бүр өөрийнхөө юмыг бусдын овоолсон ачаанаас хайж байлаа.
Нэг эмэгтэй тогоогоо олсон ч тагийг нь олсонгүй. Хадан хоёр гутлаа хоёр өөр айлын боодлоос гаргаж ирэв. Идэр шагайгаа дээлнийхээ өвөрт байгааг мэдэхгүй газар эрж, Өлзий түүнийг суулгаж байгаад дээлнийх нь хормойг дээш сөхөхөд дөрвөн шагай унав.
Хүү инээлээ. Өлзий инээмсэглэсэн боловч дэргэд нь уяатай ганц шар мөөрөхөд толгойгоо эргүүлэв.
Зургаадай голын доод эргийг үзээд буцаж иржээ. Өлзийн алга болсон шарыг урсгал доош хэдэн зуун алхмын цаана, үндэстэйгээ онхолдсон модны дэргэд гаргасан байв. Тэр эргэж ирээд эмгэний дэргэд суув.
— Олсон уу? — гэж Өлзий асуув.
— Олсон.
Өлзий юу ч нэмж асуусангүй. Идэрийг Дэлгэр дээр очууллаа. Дараа нь таягаа авч босов.
Зургаадай түүнийг болиулах гэсэнгүй. Хоёул эрэг дагаж алхлаа. Борч араас нь олс, хутга аваад ирж байв. Үлдсэн шарыг ганцааранг нь харах хүн хэрэгтэй тул Дэлгэр хөтөлгөөг нь өөр дээрээ авчээ.
Өлзий үхсэн амьтны дэргэд суугаад эвэрт нь наалдсан өвсийг авч хаяв. Түүний гараар олон жил засаж байсан хөтөлгөө хүзүүндээ орооцолдсон байлаа. Борч түүнийг тайлж өглөө.
— Энэ баруун тийш дандаа гуйвдаг байсан, — гэж эмгэн хэлэв.
Зургаадай сонсож байлаа.
— Тэгээд нөгөөхтэй нь байрыг нь сольсон. Дахиад баруун тийшээ гуйсан. Би буруу талд нь зогсоод байснаа дараа нь мэдсэн юм.
Өлзий амьтны хүзүүг нэг илээд босов. Буцахдаа хөтөлгөөг нь өөрөө авч явлаа.
Дэнж дээр Зэр хуурай дээл өмсөх гэж Сондортой маргаж байв. Өвдсөн гараа ханцуйд оруулж болохгүй тул нэг ханцуйг хоосон үлдээж, дээлээ гадуур нь нөмрөх хэрэгтэй болжээ.
— Ингэвэл хүмүүс намайг нэг гартай гэж бодно.
— Одоо бол нэг гараараа л идэж байна шүү дээ.
— Тэр өөр.
Сондор түүний бүсийг суларч унахааргүй, гэмтсэн мөрийг дарахааргүй уяв. Дараа нь аягыг зүүн гарт нь өглөө.
— Уухад өөр харагдахгүй.
Зэр шөлөө нэг балгаад түүнийг харав.
— Чи гүүгээ авсан уу?
— Авсан.
Зэрийн нүүр анх удаа тэр өглөө тайвширлаа.
— Сайн байна.
Тэр өөрийн хийсэн юмыг нэмж хэлсэнгүй. Сондор дэргэд нь сууж, нойтон гутлынхаа уланд наалдсан хайргыг салгав.
Үдийн өмнө Урутай дөрвөн хүнтэй ирлээ. Борчийн ач хүү тэднийг олж, хэл хүргэсэн ажээ. Цэргүүд дэнжийн захад морьдоо уяж, эхлээд ус, хоол, түлш хүрэлцэх эсэхийг асуулаа. Нэг нь хойд хөндийн хоёр айлаас нэмэлт үхэр тэрэг авчруулахаар явав. Өөр нэг нь гэмтсэн хүмүүсийн тухай асууж, шарх асарч сурсан хүнийг ойр буусан хүрээнээс авчрахаар хөдөллөө.
Урутай Зургаадайг хараад хаалганы тухай наргиж чадсангүй. Түүний бугуйг тойрон улайсан олсны мөр, нойтон нумын гэр, дэргэд нь ороосон төмөр хоёрт харц нь тогтов.
— Чиний хүмүүс бүгд байна уу?
— Байна. Нэгний мөр гэмтсэн.
— Яаж?
Зургаадай болсон явдлыг хэллээ. Зэрийг түлхэж унагаасан, дараа нь нум татсан залууг өөрөө харваснаа орхисонгүй. Урутай эхлээд сонсов. Дараа нь Сондор, Борч, ачаатай явсан эмэгтэй, Таргин дөрвийг тус тусад нь дуудаж асуулаа.
Таргин дүүгийнхээ хүүгийн дэргэдээс холдохыг хүссэнгүй. Урутай өөрөө тэнд очиж, суун байж ярив.
Зургаадай тэдний ярианд орсонгүй. Хасартай хамт бусдын ачаанаас нойтон эсгийг ялгав. Сондор хул, шарга гүүгээ хүмүүсийн өмнө үзүүлж, Хадан чихний тэмдэг, хөлний сорвийг нь дахин гэрчиллээ. Тэр хоёр гүүний эзэмшлийн тухай яриа дууссан ч бусдын малаар төлүүлсэн хөлс, барьцаанд үлдээсэн эдийн тухай яриа үргэлжилсэн юм.
Орой Урутай Зургаадайтай дахин уулзав.
— Чи Таргинд өөрийнх нь хүнийг аврахдаа хэлсэн юм бий юу? Өргүй, буруугүй гэж амласан уу?
— Үгүй.
— Сал татуулахдаа?
— Тэрийг Зэр ярьсан.
Зэр тэднийг дуудаж сонсоод, зүүн гараараа дээлийнхээ энгэрийг засав.
— Би ажиллана гэж амласан. Сал эвдэрвэл өөрийн хэлснээ тайлбарлана гэсэн. Бусдын өрийг хүчингүй болгоно гээгүй.
Урутай толгой дохилоо.
— Тэгвэл хүн бүр өөрийнхөө үгийг хариуцна.
Таргин дуртай байгаагүй ч түүнийг тэр даруй авч одсонгүй. Гарамгүй болсон айлуудад түүний ажил, багаж хэрэгтэй байлаа. Урутай түүнийг энд үлдээж, Борчтой хамт салын үлдсэн засварыг хийхээр болгож, эд юмсын маргааныг шалгах хүнийг өөрийнхнөөсөө үлдээв. Үүнийг сонсоод зарим хүн дургүйцсэн, зарим нь дор хаяж гүү, хонь нь хаана байгааг мэдэж авчээ. Хэн ч нэг өдрийн дотор бүх тооцоогоо дуусгасангүй.
Зургаадай шархадсан залуугийн дэргэд очиход тэр хана түшин сууж байв. Нэр нь Оргой ажээ. Өчигдрийн өөрийнхөө нум хаана байгааг тэр хоёр удаа асуусан гэнэ.
— Усанд унасан, — гэж Зургаадай хэлэв.
Оргой харцаа бурууллаа.
— Чи намайг алах байсан уу?
Зургаадай хариулахын өмнө түүний боолттой гарыг харав.
— Сум чамайг алж болох байсан.
Оргой эргэж харлаа. Зургаадай цааш өөрийгөө сайхан харагдуулах үг хэлсэнгүй.
— Би нумаа гаргах хэрэггүй байсан, — гэж залуу эцэст нь шивнэв.
— Зэртэй тэгж хэлж болно.
Оргой толгойгоо доошлуулав. Зургаадай түүний дэргэд ус тавиад бослоо.
Тэр орой хүмүүсийн ачаанаас олдсон хоёр хөх эсгийг хамтад нь татаж, доор нь хоол хийв. Таргины эхнэр том тогоогоо гаргаж өгчээ. Дэлгэр түүнд мод нэмж өгөв. Өлзий хоол аягалж, Идэр идсэн аягуудыг зөөж байлаа. Хүү ус асгаж болохгүй гэж их хичээсээр өөрийнхөө гутал руу хагасыг нь асгав.
Зэр үүнийг хараад инээх гэтэл мөр нь өвдөж, ам нь хазайлаа. Хасар түүний аягыг барьж өгсөн ч шоолсонгүй.
— Инээхэд ч өвдөх юм, — гэж Зэр ууртай хэлэв.
Хасар:
— Би чамд хөгжилтэй юм хэлэхгүй ээ, — гэв.
Зургаадай тэдний дунд суугаад нойтон гутлаа тайлав. Өлзий түүний хажуугаар өнгөрөхдөө хоосон аягыг нь авч, дахин хоол хийж өглөө. Тэр талархаад авах гэтэл эмгэн:
— Гутлаа хүнээс хол тавь. Хоолонд чинь үнэр нь орлоо, — гэв.
Зэр шүдээ зуусан чигээрээ инээлээ.