Ааруулын цэрэг

Нарийн замын татвар

Чимэг ааруулын нэг хэсгийг хоёр хурууныхаа завсар хавчиж, хураасан юм шиг дээш өргөв.

— Замын татвар.

Олсны цаана зогссон хүү өвөр дэх жижиг уутаа хоёр гараараа тэвэрчээ. Өчигдөр өнгөт юмыг боодолд уясныг нь Чимэг хэлээгүй гэж Хасар асууж байхад энэ хүү бас дэргэд байсан. Одоо түүний авчирсан уутанд таван ааруул үлдсэн байв. Нэгийг өгвөл дөрөв болно. Харин олсны наана зогсвол гэртээ харих зам нь энд дуусна.

— Би эд тавиагүй. Өөрөө явж байна, — гэв.

Чимэг өчигдөр хэлсэн дүрмээ саналаа. Эзэнгүй юм тавивал нэг ааруул. Зам гарах хүн ч нэг ааруул. Харин уутаа тэвэрсэн хүүг нэг гэж үзэх үү, хоёр гэж үзэх үү гэдгийг хэлээгүй байжээ.

— Чи эдээ авч явж байна. Тэгэхээр хоёулаа гарна.

— Нэг л ааруул өгнө.

Хүү уутнаасаа хамгийн жижиг, зах нь эмтэрсэн хэсгийг сонгож сунгав. Чимэг алган дээрээ авч, бүтэн тал нь дээш харахаар эргүүлээд бүсэндээ зүүсэн даавуун уутанд хийлээ. Олсыг доош дарж өгөхөд хүү дээгүүр нь алхсангүй, нэг хөлөөрөө гишгээд гарч одов.

Хоёр нарийн шургааны хооронд татсан олс хүүхдийн өвдөгнөөс өндөргүй байлаа. Нэг үзүүрийг нь шургаанд хоёр ороож зангидсан, нөгөөг нь Чимэг өөрийн модон сэлмийн бариулд уяжээ. Сэлмийг газар зоонгуут зам хаагдана. Сугалбал олс унана. Хутганы ир шиг зорсон модны үзүүр олон тоглосноос мохож, нэг тал нь шаварт бараан болжээ.

Чимэгийн ард дөрвөн хүүхэд зогсоно. Нэг нь ааруулын уутыг сахиж, нэг нь хэн гарсныг хайрган дээр өрсөн чулуугаар тоолж байв. Үлдсэн хоёр нь гартаа юу ч үгүй тул өөрсдийгөө морьтой цэрэг гэж тохирчээ. Тэд олсны ард нааш цааш алхахдаа ташуургүй гараа ташаандаа авна.

Эхний хэдэн хүн замын тоглоомыг холоос хараад өөрсдөө инээж ирсэн юм. Усны савтай эмэгтэй нэг ааруул өгөхийн оронд Чимэгийн духыг хуруугаараа түлхээд өнгөрөв. Чимэг түүнийг явуулсан ч араас нь хоёр чулуу өрүүллээ. Бадай өвгөн урлангаас гэрийн зүг явахдаа олсны өмнө зогсож, өвөрт нь ааруул байхгүйгээ хоёр хоосон алгаар үзүүлэв. Хүүхдүүд түүний бүсэн дэх хутга, гарын алх хоёрыг татварт авъя гэсэнгүй. Харин маргааш жижиг дугуй засаж өгнө гэж хэлүүлээд гаргав.

— Би тэгж хэлээгүй, — гэж Бадай олсыг давж байхдаа гэв.

Чулуу өрж байсан охин нэг чулуугаа буцаан авлаа.

— Тэгвэл амлаагүй хүн, — гэж Чимэг хэлэв.

Бадай явахдаа инээгээгүй ч урлангийн үүдэнд хүрээд бүсээ тэмтрэн, жижигхэн хатсан ааруул гаргаж нэг хүүд өгч явуулжээ. Хүү түүнийг идэх гэсэнд Чимэг уутанд хийлгэв.

Оройтсон тусам дүрэм нэмэгдэв. Хоосон сав татваргүй. Дүүрэн сав нэг хэсэг. Хоёр хүн нэг ачаа өргөж явбал ачаа нь нэг, хүн нь хоёр гэж тоолно. Өлзий өөрийн гэрээс гарч байгаа тул өгөхгүй, харин буцаж орохдоо зам ашигласан гэж нэгийг төлнө. Өлзий энэ дүрмийг сонсоод Чимэгийн уутнаас нэг ааруул авч амандаа хийсэн ч хүүхдүүд түүнийг барьсангүй.

Олсны нөгөө талд хүлээсэн хүмүүс хүүхдүүдийн маргааныг сонсож, хэн нэг нь багахан ааруул шидээд гарна. Зарим нь замын хажуугийн дэрсээр тойрно. Хүүхдүүд тойрч гарсан хүнийг хөөхгүй гэж тохирсон байлаа. Олс зөвхөн дундуур нь гарсан хүнд үйлчилнэ.

Тайчуудын хүний залуу дагуул солилцооны талбайн зүгээс ирэхдээ тоглоомыг зогсоож харлаа. Өчигдөр Юсуфын өнгөт эдийг бэлэг гэж тайлбарлаад явсан хүн мөн байв. Тэр олсны өмнө ирж, Чимэгийн сэлмийг хөлийн үзүүрээр хөдөлгөв.

— Хэний зам бэ?

— Манайх.

— Хэний үгээр хаасан юм?

Чимэг өөрийнхөө нэрийг хэлэх гэтэл арын хүүхэд:

— Цэргийн үгээр, — гэв.

Дагуул хүүхдүүдийг нэг нэгээр нь харав. Түүний ташуурын мөнгөн товруу шургаанд хүрээгүй ч хажууд зогссон хүү гараа ардаа нуув.

— Цэрэг чинь хаана байна?

Чимэг модон сэлмээ заалаа.

Дагуул сэлмийг сугалж авсангүй. Бүснийхээ жижиг уутнаас ааруулын бүтэн хэсэг гаргаж Чимэгийн уутанд хийв. Дараа нь олсны дээгүүр хөлөө өндөр өргөн алхлаа.

Түүний араас явсан хоёр хүн мөн төлөх гэтэл дагуул эргэж хараад болиулав. Хүүхдүүд хэний ааруулыг авах, хэнийхийг авахгүйг энэ удаа асуусангүй. Чулуу өрж байсан охин дагуулын төлсөн нэгийг л тавив.

Нар дэнжийн дээвэр, тэрэгний ачааны завсраар ташуу тусах үед доод замаас ганц морьтой хүн өгсөж ирлээ. Морь нь хар хөлс болсон, эмээлийн доорх эсгий нь бараантаж, хазаарын амгайд цагаан хөөс тогтжээ. Унасан хүн мориноосоо буугаагүй. Урагшаа бөхийж, голын зүг салаалсан зам, Өлзийн гэрийн зүг нарийссан зам хоёрыг ээлжлэн харна.

Олсны өмнө ирэхдээ морио өөрөө татаж зогсоосонгүй. Амьтан зам хаасан хүүхдүүдээс өмнө зогсож, толгойгоо голын салхи руу сунгав.

— Өлзийн гэр хаана вэ? — гэж хүн асуулаа.

Чимэг гэрийг заасангүй. Дүрмээ хэлэв.

— Замын татвар нэг ааруул.

Морьтой хүн хариу өгөлгүй жолоогоо суллан, олсны хажуугаар гарах гэж хөдөллөө. Тэнд хоёр тэрэгний арал, хатаахаар тавьсан арьс замыг нарийсгажээ. Олсыг тойрвол урлангийн араар гарч, голын уснаас улам холдоно.

— Наашаа болохгүй, — гэж Чимэг хэлэв. — Олсоор гарна.

Морь толгойгоо ахин гол руу эргүүлж, жолоо нь хүний гарт чангарлаа. Унасан хүн амьтны хүзүүг нэг илээд:

— Гэрийг заа, охин минь.

Арын хүүхдүүд дагуулд хэлсэн үгийг санаж:

— Хэний үгээр явж байна?

— Нэрээ хэл.

— Ааруул өг.

гэж өөр өөрсдийн дуугаар давтав.

Морьтой хүн бүсээ тэмтэрсэнгүй. Хормойнхоо дотроос алганаас урт, нэг үзүүртээ таних тэмдэг сийлсэн мод гаргаж үзүүлэв.

— Үүнийг Өлзий, Мэнгэтү хоёрт хүргэнэ. Зам тавь.

Чимэг модыг таньсангүй. Харин дагуул солилцооны талбайн хажуугаас эргэн харж байв. Тэр морьтой хүнийг хараад алхмаа хурдлав.

Хүүхдүүд олсыг буулгахын оронд хоёр тийш нь татаж чангаллаа. Чимэг тэдэнд ингэж хэлээгүй. Дагуул ойртох тусам арын хоёр хүүхэд олсыг улам чанга татав. Морь нарийн завсраар дайрахгүй гэж хажуулан, хойд хөлөөрөө арьсны зах дээр гишгэв. Арьс шаржигнахад цочиж, толгойгоо огцом өргөв.

Жолооны сул үзүүр эмээлийн урд бүүрэгт нэг ороод, морьтой хүний гар доош татагдлаа. Тэр жолоогоо суллах гэтэл амьтан урагш биш, голын зүг хажуулж, олсны шургааг мөрөөрөө дайрлаа.

Нарийн шургаа бөхийв. Олс сэлмийн бариулаас чангарч, замын голд өвдөгний өндөрт татагдлаа. Арын хүүхдүүд баярласан дуу гаргаад дороо чимээгүй болов. Морь урд хөлөө өргөхдөө олсыг харахгүй, чихээ хойш наажээ.

Чимэг ууттай ааруулыг тэвэрсэн хэвээр сэлэм рүүгээ ухасхийв. Бариулыг татахад газар хатуу барьжээ. Морь ахин нэг алхвал олс шилбэнд нь орно.

Чимэг хоёр гараараа сэлмийг хажуу тийш нь хүчтэй дарлаа. Мод шавартай угнаасаа ганхаж, дараагийн даралтанд сугарч унав. Олс газар буухад морь туурайгаараа дайран гарсан ч нэг гогцоо нь жолооны сул үзүүртэй хамт чирэгдлээ.

— Ард нь битгий оч! — гэж морьтой хүн хашхирлаа.

Хүүхдүүд тэрэгний цаагуур ухрав. Чимэг сэлмээ орхисон ч ааруулын уутаа тавьсангүй. Морь амьсгаагаа татан, ус үнэртсэн зүг хүзүүгээ сунгасаар байв.

Ядарсан морины үг

Зургаадай модон сэлмийг олсны доогуур шургуулж, жолооны гогцоог газраас өргөв.

Морь хөлөө солих бүр төмөр амгай нь шүдэнд нь тачигнана. Сэлмийн мохоо үзүүрийг туурайнд хүргэлгүй, гогцоог баруун тийш нь түлхэхэд морьтой хүн жолооны сул үзүүрийг татаж авав. Олс салмагц Зургаадай сэлмийг газар тавьж, амьтны урд хөлнөөс холдов.

— Ус, — гэж хүн хэллээ.

Зэр тэнд ирчихсэн байв. Тэр голын замын аманд өрсөн хоёр арьсыг нэг талд нь татаж, хүүхдүүдийг дэрсний цаагуур гаргалаа. Хэн нэгэн Чимэгийн татварын уутыг хараад инээх гэтэл морь хамраараа хяхтнан, урд өвдгөө нэг нугалав. Инээд гарсангүй.

Зургаадай хазаарын хацрын сурыг харав. Баруун талын сур хөлсөнд норж сунаад амгайг нэг тал руу татжээ. Арьсны ирмэгт шинэхэн цусны нарийн мөр гарсан байв.

— Эхлээд үүнийг суллана, — гэв.

Морьтой хүн газарт буув. Хөл нь дөрөөнөөс гарахад нэг агшин эмээлийн бүүрэг түшсэн ч босоод ирлээ. Өөрөө хазаарын зангилааг суллаж, жолоог Зургаадайд өгсөнгүй.

Зэр усны сав авчрах гэж эргэхэд хүн өнөө тэмдэгтэй модоо өргөв.

— Эхлээд үгээ хүргэнэ.

— Тэгвэл би усалж байя, — гэж Зэр хэлээд сав авахаар явлаа.

Хүн түүний араас юу ч хэлсэнгүй. Модон тэмдгийг бүсэндээ хийлгүй атгасаар Өлзийн гэрийн зүг алхав. Морь нь дагах гэсэн боловч толгойгоо усны салхи руу буцааж татна. Зургаадай амгайг сулласан талаас нь хүзүүг нь чиглүүлж, урлангийн арын сүүдэрт зогсоов.

Тайчуудын залуу дагуул хүрч ирээд газарт унасан олс, сэлэм хоёрыг харав. Чимэг ааруулын уутаа тэвэрсэн хэвээр түүний өмнө зогсоно.

— Энэ хүний замыг хаасан уу? — гэж асуулаа.

Чимэг морины амны цус руу харж:

— Олсоо буулгасан, — гэв.

— Эхлээд татсан байна.

Чимэг хариулсангүй.

Дагуул уутны амыг нээж, доторх ааруулыг харав. Нэгийг ч аваагүй. Олсыг шургаанаас тайлж, Чимэгийн хөлний дэргэд бөөгнүүлээд:

— Зам хаахыг хэн чамд хэлсэн юм?

Чимэг солилцооны талбайн захад цугларч эхэлсэн томчууд руу харав. Хэнийг заахаа мэдсэнгүй.

— Өлзийн гэрийг зааж өг, — гэж дагуул хэллээ.

Чимэг модон сэлмээ авч, энэ удаа зам хаахгүйгээр гэрийн зүг түрүүлж алхав. Элч түүний араас явлаа. Дагуул гурав дахь хүн болж дагав. Зургаадай морийг сүүдэрт үлдээн явах гэсэнгүй.

Зэр усны савтай буцаж ирээд амьтны өмнө тавив. Морь эхний балгалтаар хамраа дэндүү гүн дүрж, ханиалган толгойгоо өргөв. Зургаадай савыг холдуулж хэсэг хүлээснээ ахин ойртуулав. Дараагийн удаа амьтан бага багаар уулаа.

Гэрийн үүдэнд хүмүүс цуглахад элч дотогш орсонгүй. Өлзий, Мэнгэтү хоёрыг гарч иртэл тэмдэгтэй модоо алгандаа ил барьж хүлээв. Мэнгэтү эхлээд морины зүг, дараа нь хүний гутлын тоос руу харлаа.

— Хоол ид, үгээ амрааж байж хэл, — гэж Өлзий гэв.

Элч толгой сэгсрээд модоо Мэнгэтүд үзүүлэв. Нэг үзүүрт Тайчуудын нөлөөтэй айлын таних тэмдэг, нөгөө талд нь шинэхэн хугалсан цайвар мод гарчээ. Мэнгэтү тэмдгийг эргүүлж хараад Өлзийд өглөө. Өлзий хумсаараа сийлбэрийг нэг тэмтэрснээ буцаав.

— Сонсох хүнээ дууд, — гэж элч хэллээ.

Ойр байсан айлын ахмадууд, адуу хариуцдаг хоёр хүн, Бадай, Саруул нар ирэв. Хасар урлангаас гартаа зоргодостой ирж, Зэр морины савыг ахин дүүргээд цугласан хүмүүсийн захад зогслоо. Чимэг сэлмээ өвдөг дээрээ тавин үүдний хажууд суув. Олс нь хөлийнх нь дэргэд орооцолдсон хэвээр.

Элч үгээ хоёр удаа хэлсэнгүй. Тэмдэг илгээсэн хүний нэрийг хэлээд, голын дээд замын харуул, агтын солилцоо, хүнсний хугацааг дарааллаар нь нэрлэв. Маргааш нар хашааны дээгүүр гарахаас өмнө эндэх айлуудаас зам даах хөлтэй хоёр уналга, нэг ачааны морь, тэднийг хүргэх нэг хүнийг Мэнгэтү нэрлэж гаргана. Морь гүү ялгахгүй. Нуруу, ам, туурай нь бүтэн бол авна. Дөрвөн өдрийн хатаасан хүнс дагуулна.

Хэн нэгэн “хэдий хүртэл” гэж асуухад элч:

— Нөгөө унаа иртэл, — гэв.

— Хэзээ ирэх юм?

— Надад хэлээгүй, — гэж элч хариулав.

Дагуул цугласан хүмүүс рүү харж:

— Сонслоо. Одоо адуугаа ярь, — гэв.

Түүний дуу хүүхдүүдтэй ярьснаасаа чанга байсангүй. Харин цугласан хүмүүс хоёр тал руу зай авч, элчийн өмнөх газрыг суллав.

Элч тэмдэгтэй модоо Мэнгэтүд өгсөнгүй. Ирсэн замдаа буцаан авч явна гэж бүсэндээ хавчуулав. Тэгээд л Өлзийн өгсөн аягыг тосож, шөлнөөсөө өмнө ааруулын жижиг хэсгийг амандаа хийв.

Хоосорсон уут

Чимэгийн уутан дахь ааруулыг Саруул жижиг тэвшин дээр асгав.

Бүтэн, хугархай арван хэдэн хэсэг, Бадайн өгсөн хатуу шаргал нэг, Өлзийн авч идээд оронд нь хийгээгүй хоосон зай байлаа. Хүүхдүүдийн өрсөн чулуунаас хоёр дутуу, нэг илүү гарсан ч хэнээс авсныг одоо тогтоох хэрэггүй байв.

Өлзий бүтэн хэсгийг нэг талд, эмтэрснийг нөгөө талд ялгав. Хугархайг морины замын хүнсэнд, бүтнийг элч болон дагах хүний уутанд хийнэ. Чимэг тэвшний дэргэд сууж, өөрийнх нь цуглуулсан ааруул том хүний гарын аясаар өөр өөр газар орохыг харлаа. Тэр буцааж авахаар гараа сунгасангүй.

Мэнгэтү гэрийн гадаах хатуу газарт гурван богино сур тавьжээ. Нэг нь уналга, нэг нь ачааны морь, нөгөө нь дагах хүний хүнс. Ахмадууд сур бүрийн дэргэд ямар айл юу гаргахыг ярив.

Дээд дэнжийн өргөн адуутай айлын хүн:

— Манай хоёр хүрэн харуулын мэдэлд явж байгаа. Үлдсэн азаргыг гүүнээс салгаж болохгүй, — гэв.

Нөгөө айлын хөгшин:

— Манай хээрийг хаврын татлагад өгсөн. Одоо охиныхоо саалийн гүүг өгвөл унага нь турна, — гэлээ.

Тэд худал хэлсэнгүй. Гэхдээ хэлсэн шалтгаан бүрийн дараа гаргах морь нь доод бэлд буусан цөөн адуутай айл руу шилжинэ. Саруул үг бүрийг биш, сурны үзүүр хаашаа нүүж байгааг харж байв.

Хасар өвдөг дээрээ нарийн мод тавьж, эхний уналгад нэг ташуу хэрчлээс татлаа. Хэрчлээсийн дэргэд тэр айлын аргамжааны хуучин уяанаас тасалсан богино хялгас зангидав. Дараагийн моринд өөр өнгийн сур, ачаанд жижиг модны үртэс хавчуулна. Морь солигдох бүрд зангилаа өөр хэрчлээс рүү шилжиж, урьдын зураас модондоо үлдэв.

— Доод айлын бор морь ачаа даана, — гэж нэг хүн хэлэв.

— Хөл нь өчигдөр хавдсан байсан, — гэж Саруул хэллээ.

— Өглөө үзнэ.

— Өглөө хавдар нь алга болохгүй.

Хөгшин эр түүн рүү бус, Мэнгэтү рүү харлаа.

Мэнгэтү:

— Тэр бор явахгүй. Өөр морь хэл, — гэв.

Зэр хүмүүсийн ард зогсож байснаа:

— Борын оронд Хуланы ахын хээрийг ярья. Тэдний өвлийн түлээг би татна, — гэлээ.

Хасар модон дээрх хялгасыг хөдөлгөхгүй байв.

— Эзнээс нь асуусан уу?

Зэр дуугүй болов. Хуланы ах олны цаана байсангүй. Түүний эзгүйд морийг нь гаргах, түлээг нь өмнөөс амлах хоёрын аль нь ч дуусаагүй яриа байлаа.

— Өглөө болтол асууна, — гэж Зэр хэлэв.

Хасар хэрчлээсийн хажууд хялгас уясангүй. Харин модныхоо доод үзүүрт сул гогцоо гаргаад орхилоо.

Ачааны моринд хоёр амьтан нэрлэгдэж, хоёулаа өөр ажилтай байв. Нэг нь Юсуфын тэрэг хөдөлгөхөд түр өгсөн хөтөлгөөний морь, нөгөө нь өвс зөөхөд зүүн мөрөө шалбалсан хүрэн. Хүнсний дөрвөн өдрийг хэн гаргах дээр Өлзий тогооны ёроол, айл бүрийн ааруулын сав, намрын үлдсэн тосыг хүмүүсээс илүү сайн мэдэж байлаа. Тэр Чимэгийн тэвшнээс хугархай ааруулыг нэг жижиг уутанд хийж, амыг нь зангилав.

— Энэ нэг өдрийнх ч болохгүй, — гэв. — Үлдсэнийг гурван айл хуваана.

Дээд дэнжийн хүн:

— Манайх элчийн моринд өвс өгсөн, — гэж сануулав.

Өлзий түүний зүг хараад, уутны амыг ахин нэг ороов. Хуваарьт түүний айлын нэрийг хэлсэнгүй. Доод талын хоёр айл, өөрийнхөө савыг нэрлэв.

Саруул ааруулын тэвш хоосрохыг харж байснаа адууны зэл рүү явлаа.

Залуу гүү бусдаасаа зайтай уяатай, хойд нэг хөлөө сул тавин зогсоно. Хүзүүний хуучин сорви цэвэрлэснээс хойш үс нь хоёр тийш салж, амны зүүн өнцөг эдгэрч эхэлжээ. Саруул ойртоход толгойгоо шууд өргөсөнгүй. Харин хөтөлгөөний олсыг авахад нэг чихээ түүнд өгөв.

Зам даах хөлтэй. Нуруу нь бүтэн. Амны шарх нь амгай зуувал сэдэрч болох ч амгайгүйгээр хөтөлж, зөөлөн хазаарлавал явна. Нас гүйцсэн. Эзэн нь тамгаараа тогтоогдсон. Элчийн хэлсэн зүйлээс нэг нь ч түүнийг хассангүй.

Саруул гүүний баруун хойд хөлийг өргөж, туурайн ёроолыг цэвэрлэв. Хуучин эмзэглэлээс өөр шинэ хагарал байсангүй. Гүү хөлөө буцаан авахдаа угзарсангүй.

— Энийг хэлэхгүй өнгөрнө гэж бодсон уу? — гэж Мэнгэтү араас асуулаа.

Саруул хөлийг нь газар тавьж, туурайн шороог гартаа үрэв.

— Өглөө үзүүлэхээс өмнө амыг нь эмчилнэ.

— Тэгвэл улам сайн харагдана.

— Өвдсөнөөр нь үлдээх үү?

Мэнгэтү хариулсангүй. Тэр гүүний гэдэс, дэлэн рүү хараад:

— Унагатай гэж хэлж болно.

— Байгааг нь мэдэхгүй.

— Мэдэхгүйгээ хэлж болно.

Саруул олсыг богиносгож уяад, гүүний ташаанд гараа хүргэлгүй ойртуулав. Хуучин тамганы тахир салаа үсний завсраар харагдаж байлаа. Тэр усны тэвшний ёроолоос нойтон шавар авч, тамганы дээгүүр нимгэн түрхэв. Гүү арьсаа жирвэгнүүлсэн ч хажуу тийш холдсонгүй.

Шавар үсний өнгөтэй нийлж, тахир салааны үзүүрийг дарлаа.

Саруул гараа татахад Тайчуудын залуу дагуул зэлний нөгөө үзүүрт зогсож байлаа. Тэр гүүг өнөөдөр анх харж байгаа хүн шиг ойртсонгүй. Хүзүүний сорви, баруун хойд хөл, шаварласан ташааг дарааллаар нь харснаа өмнө нь тамга ил гарсан яг тэр газарт харцаа тогтоов.

— Өглөө амыг нь үзнэ, — гэж хэлээд буцлаа.

Саруул гүүний ташаанд түрхсэн шаврыг тэгшлэх гэсэн гараа буулгав. Тэвшин дээр Чимэгийн ааруулын уут ам нь ангайсан, дотор нь цагаан үйрмэг ч үлдээгүй хэвтэж байлаа.