Усны ээлж
Шинээр ирсэн хүмүүсээс хэн нь хаанаас ирснийг асуухаас өмнө морьдыг услав.
Хонхорын доод захад мөсийг цөмлөж тогтоосон нэг тэвш байлаа. Ачаатай амьтдыг түрүүлж, уналгын морьдыг дараа нь оруулна. Явган хүмүүс цасан дээр хүлээж, амьтан бүрийн ам тэвшнээс холдохыг харж байв.
Зургаадай хөлдөө морьгүй ч усны ээлжинд хамт зогсов. Урд нь өрөөсөн хөлөө гамнасан хүрэн морийг хоёр хүүхэд хөтөлнө. Ард нь эсгийгээ мөрөндөө ороосон эмгэн нэг гараараа ачааны гогцооноос, нөгөөгөөрөө бага хүүгийн ханцуйнаас атгажээ.
Хүмүүсийн дунд явсан сахалтай хүн ээлжийг буцааж тогтооно. Тэр хүн хэнийг ч яаруулсангүй. Гэхдээ хойноос нь морьтой хоёр хүн хүрч ирээд зогсоход гарынхаа алгыг доош харуулав.
— Эд чамайг дагаж яваагүй, — гэв.
Зургаадай тэр хүнийг дээд замаас хүмүүсийг нэг мөрт оруулж явахдаа хажуугийн морьтонтой үг солилцож байснаар танив. Сорхан-шира харцаа буруулалгүй түүний нумны гэр, уяатай хоромсог, гадна нь тусдаа боосон хуучин сумыг дараалан харав.
— Хэнтэй ирэв?
— Танай хүмүүсийн мөрөөр.
— Нэрийг нь хэл.
— Зургаадай.
Сорхан-ширагийн дэргэд зогсох залуу нумны гэрийн аман дээрх хоёр ороолтыг хуруугаараа шалгав. Тэр тайлсангүй. Харин хоромсгийн уяанд цагаан сурны богино өөдөс хавчуулж, зангилааг нь гадагш харуулав.
— Энэ хүн зэвсэгтэйгээ орно. Уяаг нь гэрчгүй тайлахгүй, — гэж Сорхан-шира хэлэв.
Сорхан-шира өөрийн бүлгийн урд буцаж зогсов. Хамт зогсож байсан хүмүүс Зургаадайг зайнаасаа гаргасангүй.
Зургаадай нэг алхам ухарч болох байлаа. Ухарвал цасан дээр гутлынх нь мөр бүтнээрээ үлдэнэ. Усны тэвшнээс хойш морьтой хүмүүс цөөрч, буцах зам онгойж байв. Тэр ухарсангүй.
Тэвшний нөгөө талд мөрөө хавчуулсан чимэгт ташууртай хүн хоёр хүүхдийн уужны хормойг усанд хүргэхгүй дээш шууж байлаа. Ташуурын мөнгөн товрууны нэг тал зураастай болжээ.
Торгуй хүүхдийг холдуулаад өндийхдөө Зургаадайг харав. Гар нь ташуурын бариул дээр чангарснаа даруй тавив.
Зургаадайн ард зогссон залуу Торгуйг харахад тэр хамгаалагч дуудсангүй. Торгуй дөхөж ирээд:
— Чи хэнтэй ирэв? — гэж асуулаа.
Гэрчтэй тоо
— Ганцаараа.
Торгуй эхлээд түүний ард хүн байгаа эсэхийг шалгах шиг харав. Дараа нь хүүхдийн нойтон ханцуйг шуусаар байж:
— Доод гармынхан?
Зургаадай түүний эрүүн дээрх шороо, ташуурын товруунд гарсан шинэ сорвийг харав.
— Гол гарсныг харсан. Цаашийг нь мэдэхгүй.
Торгуй бага хүүг өөрийнх нь гэсэн саарал нөмрөгийн хормойд дахин арчив. Хүүхэд гарыг нь түлхэв.
— Тэнд өвдөг шалбалсан эмэгтэй байсан.
— Байсан.
— Энд ирсэн. Өрөөсөн хөлөөрөө явж байна.
Тэр хаашаа байгааг заасангүй. Зургаадай ч асуусангүй.
Усалгааны дээд талд хагас тойрог мэт уяа татжээ. Түүний цаана тус тусын айлаараа биш, ирсэн зам, гэрчлэх хүнээрээ бөөгнөж байв. Нэг эмэгтэй хөрш айлынхаа хоёр хүүхдийн нэрийг өөрийн амаар хэлж, нөгөө талаас нь хөгшин хүн зөвшөөрөн давтана. Морьдыг дэлний тэмдэг, дөрвөн хөлийн бэртэл, эмээл хазаарын хэвээр нь ялгана.
Нэг залуу урт суран дээр зангилаа гүйлгэж, гэрчтэй бүлэг бүрийн өмнө нэг зангилаа татна. Дуудаж хариулах нэр нэмэгдэхэд дахин нэгийг зангидав. Адуу нэмэгдвэл модон савханд тусдаа хэрчлээ тавина. Ямар ч бичиг байсангүй.
Сорхан-ширагийн бүлэг урд нь очив. Түүний хоёр залуу морийн тоо, ачааны зөрүүг хэлж, эмгэн гурван хүний нэрийг нэмэв. Нэг хүүхэд эхийнхээ нэрийг дуулдахад Сорхан-шира хүүхдийн мөрөн дээр гараа тавьж, дахин хэлүүлэв.
Зургаадайн ээлж ирэхэд сур барьсан залуу богцыг нь газар тавиулав. Зургаадай аяга, хутга хоёрыг өөрөө гаргаж, аягыг өвдөгнийхөө өмнө тавиад хутгаа дээр нь хөндлөн тавив. Хуучин сумыг гадна уяатай чигээр үлдээж, нумаа газар тавив.
— Хэний хүн бэ?
— Бэсүдийн хүн.
— Айл?
— Бий байсан. Одоо мэдэхгүй.
— Чамайг мэдэх хүн?
Зургаадай Торгуйн зүг харав. Торгуй ташуурынхаа сурыг нэг хүүхдийн нөмрөгийн доогуур татаж явснаа зогсов.
— Мэднэ, — гэв.
Сорхан-шира чимээгүй зогсож байснаа нэг алхам ойртож:
— Өглөө олон морьтонтой буудалцсан уу? — гэж асуув.
— Тийм.
— Харвасан уу?
— Тийм.
Сур барьсан залуу өөр нэг хүний хариуг хүлээж байснаа гараа зогсоов. Сорхан-шира Зургаадайн нумны гэрийн аман дээрх цагаан тэмдгийг зааж:
— Энэ хүний тоог нааш нь бүү ахиул. Нумыг нь бүү ав. Сумыг нь харин тоол, — гэв.
Залуу хоромсгийн уяаг тайлалгүй, амыг нь нээлгэв. Дөрвөн хуучин сум байлаа. Нэгийнх нь норсон өд наалдаж, нөгөөгийн иш зэвийнхээ ард зүлгэгдээгүй үлджээ. Харчугийн хуучин сумыг залуу тоолсонгүй. Гэрийн гадна тусдаа үлдэв.
— Морь?
— Байхгүй.
— Хамт ирсэн хүн?
— Байхгүй.
— Хийж чадах ажил?
— Адуу тууна. Мөр уншина. Нум харвана.
Сур барьсан залуу Сорхан-ширагийн урдаас харав. Сорхан-шира толгой дохисонгүй. Торгуй ч хөдөлсөнгүй.
Залуу хэрчлээст савхаа тусад нь тавиад, урт суранд хоёр зангилаа нэмэв. Нэг нь зэвсэгтэй ганц хүнийх, нөгөө нь морьгүйгийнх байлаа.
Дунд галын зүгээс хоёр морьтон ирэв. Нэгийн нь эмээлийн бүүрэгт нугалсан нарийн шир хавчуулжээ. Ширний дунд цайвар өдтэй ишний хойд хэсэг, хажууд нь төмөр зэвтэй урд хэсэг тус тусдаа байв. Ишний задарсан гол таарахад хоёр хэсэг нэг сум байсан нь харагдана.
Тэр хүн мориноосоо буулгүй, зөвхөн Сорхан-ширад тэдгээрийг харуулав. Сорхан-шира түр ойртож, хугарсан ишний бүдүүн нарийныг харав. Дараа нь Зургаадайн хоромсогт байсан сул зайг ажив.
— Цагаан хоншоорт мориноос авсан сум, — гэж морьтон хэлэв. — Тэнд байсан хүмүүсийн яриа зөрүүтэй байна. Өндөр газраас ирсан гэдгийг л адил хэлж байна.
— Морь нь?
— Амьд. Өнөөдөр тайван зогсохгүй байгаа. Шарх нь яаж тогтохыг одоо хэлэхгүй.
Зургаадай тэр хүний хурууны хальсанд хатсан цус, ширэн дээр хөхөвтөрсөн нойтон толбыг харав. Сумны урд хэсгийн зэвийн ард модны шинэ зоролт цайрч байлаа. Хасарын хутганы ором мөн байв.
Сорхан-шира морьтонд:
— Хоёуланг нь хамт авч оч. Хэн харвасныг асуух үг дагаж очно, — гэв.
Морьтон хугархай сумыг ширтэй нь эмээлийн бүүрэгт буцаан хавчуулж, толгойгоороо дунд галын зүг дохиод явлаа.
Зургаадай аягаа богцондоо буцааж, хутгыг доор нь хийв. Богцны амыг уяад нумаа өргөлөө.
Цагаан хоншоорт морь
Дунд галын хажууд цагаан хоншоорт морь байсангүй. Харин түүний хазаар, дээр нь тохсон хөлстэй эсгий нэг баганы дэргэд байв. Морийг шууд зогсоохоос зайлсхийж, галаас цаана салхинд нөмөртэй хаалтанд хөтлөөд оруулсан ажээ.
Галын өөдөөс хуучин эсгий татаж, салхийг хаажээ. Цаана нь хоёр хүн морины хүзүүн дээрх нойтон бөсийг дарж, гурав дахь хүн толгойг нь хөдөлгөхгүй барина. Амьтан жолоогоо татах бүрд хазаарын амгай багана цохиж дуугарна.
Тэмүжин түүний хажууд биш, галын нөгөө талд намхан тайрдас дээр бөхийж суугаад морьдын дундуур явсан тооны үгийг сонсож байлаа. Өмнө нь хөрсөн аарцтай аяга, тал талын мэдээг дамжуулах хоёр хүн зогсоно.
Хугархай сум авчирсан морьтон ширийг газар дэлгэв. Төмөр зэвтэй хэсэг, өдтэй хэсэг хоёрыг задарсан мөрөөр нь нийлүүлж тавив.
— Дээд талаас ирсан, — гэв. — Нэг нь морь далдлаа гэсэн. Нөгөө нь морьтой хүнийг онилсон гэсэн. Хэн ч харвасныг хараагүй.
Тэмүжин ишний хоёр хэсэгт гар хүргэсэнгүй.
— Тэгвэл морийг нь хэн харвав?
Зургаадай Сорхан-ширагийн аруур зогсож байв. Нум нь өөрийнх нь хөлийн дэргэд, цагаан суран тэмдэг нь гадагш харжээ. Тэр хүмүүсийн дундуур урагш гарав.
— Би.
Морины хаалтны цаанаас амгай багана цохиж, дараа нь нэг таталт дуулдав. Галын хажууд аарц хутгаж байсан эмэгтэй модон халбагаа тогооны ирмэгт тулгаад, зогссонгүй хутгасаар байв.
Тэмүжин:
— Чи морийг харвасан уу, морьтой хүнийг үү? — гэж асуув.
— Таныг.
Хүний ард тээглэсэн хоромсог зөөлөн дуугарав. Зургаадайн ард зогсож байсан хүмүүс зайгаа авсангүй. Харин хоёр залуугийн нэг нумны нь зүг алхав.
Тэмүжин алгаа өргөж, тэр хүнийг зогсоов.
— Хэзээ онилсон?
— Утаа голын зурвасыг хаахаас өмнө. Таны унаа над руу хажуулдахад.
Зургаадай морины шархыг одоо үзээгүй. Морьдын шугам дотор цагаан хоншоортын явдал тэнцэж, мөр, хүзүүний уг нэгэн шугамд орсныг л мэдэж байлаа.
— Тэгээд морь орсон, — гэв.
— Онилсноо таних өөр юм байна уу?
— Нумаа манай модот энгэрийн хатуу товгор дээр зүүн өвдөгтөө тулсан. Морины явдлаас хагас биеийн өмнө тавьсан. Ишний зэвийн ардах нарийн зоролт манай урлангийнх. Иш нь хугарахад хоёр хэсэг болсон байна.
Тэмүжин ширэн дээрх хоёр хэсгийг өмнөөсөө биш, хажуугаас нь ажиглав. Дэргэд нь зогссон хүн нугарсан ишийг нийлүүлж, Зургаадайн хэлсэн зоролтыг олов. Түүний хажууд зогссон нөгөө хүн:
— Морийг харвасан байж болно. Хүнийг онилсноо өөрөө л хэлж байна, — гэв.
— Хэн нь үнэнийг хэлснийг би одоо тогтоохгүй, — гэж Тэмүжин хэлэв.
Галын дэргэд зогссон аарцны эмэгтэй халбагаа тогооны хананд нэг цохиж, наалдсан аарцыг салгаад дахин хутгав.
Тэмүжин Зургаадайг харан:
— Ингэж хэлээд юу авах гэж ирэв?
— Юу өгөхөө та мэд.
Зургаадайн ард сур барьсан залуу дахин алхав. Тэмүжин түүн рүү хараагүй.
— Хэрвээ чиний хүссэнийг өгвөл надад чамаас юу үлдэх вэ?
Зургаадай хариулсангүй.
Галын цаана хурга уяж суусан залуу өвдөгнийхөө завсарт барьсан амьтныг нөгөө хурганд ойртуулан уяв. Морины хаалтанд хазаарын амгай дахин нэг дуугарав.
Тэмүжин:
— Амьд үлдвэл чи юу хийх вэ? — гэж асуув.
Зургаадай модот энгэрийн товгорыг, цагаан хоншоортын хажуулдсан мөрийг, утаанд алга болсон голын зурвасыг дахин харах гэсэнгүй. Түүний өмнө толгойгоо дарж зогсоогүй хүмүүс, хүлээж байгаа хүнс, уяатай морьд, авах гэж байгаа нум байв.
— Унах морь өгвөл таны дайсны мөрийг олно. Өмнөх замыг харж, аюулыг хэлнэ. Нумаа таны харуулсан зүгт харвана.
Тэмүжин түүний үгийн дунд ам нээсэнгүй. Аарц хутгах дуу гурван удаа давтагдав.
Тэмүжин хугархай сум барьсан хүн рүү заав.
— Энэ хоёрыг морин уяанд өг. Харин энэ хүний нумыг бүү тайл. Өнөөдөр морьдын ард зогсоно. Өөр зүг рүү эргүүлбэл энд байгаа хүмүүс харна.
Тэр ширэн дээрх хугархай сум руу хараад:
— Энэ зэвийг бид авлаа. Чамайг Зэв гэж дуудна, — гэв.
Түүний дэргэд зогссон хүн энэ нэрийг давтав.
— Зэв. Морин уяаны ард зогсоо. Нумаа өөртөө авч яв. Уяаг чинь тэнд очиж тайлна.
Зургаадай хөдөлсөнгүй.
— Зэв, — гэж өнөө хүн дахин дуудав.
Тэр хугархай сумны хоёр хэсэг дээр харцаа тогтоосон хэвээр байв.
Сорхан-шира өөрийн бүлгийн хүмүүсийг араасаа хөдөлгөв. — Замыг нь хааж бүү зогс, — гэж залуустаа хэлэв.
Зургаадай нумаа авах гэж тонгойв. Нумны бариулын доогуур хялгасны нэг цайрсан ширхэг цухуйж байлаа.
Хялгасан уяа
Саруул тэр хялгасыг хараад хүний нүүрийг дараа нь харав.
Морин уяаны захад тэр нэг хүний мөрөнд тулгуулан яваа Хасарын хажууд байлаа. Хасарын баруун алга тоормосны олсонд үрэгдсэн газраа харанхуйлж, гарын ар хөхөрч хавджээ. Хажууд нь тамгатай унага эхгүйгээр өвс шилнэ.
Тэд дунд галын яриаг сонсоод, хүмүүс тарахыг хүлээгээгүй ажээ. Саруул унаганы хөтлийг нөгөө хүнд өгөөд Хасарын тохойноос түшив. Морин уяаны дундуур гарахдаа тэр нумны бариул руу дахин нэг харав.
— Зургаадай.
Тэр шууд эргэв.
Хасар өөрийнхөө хөлөөр зогсох гэж оролдсон ч хажуудах хүний мөрөнд дахин жингээ өгөв. Саруул түүний гарыг тавиагүй.
Зургаадай нумаа мөрлөж амжаагүй байв. Тэр модот энгэрт зогсож байсан хэвээрээ, утаа л алга болчихсон мэт бодож явжээ. Гэтэл Хасарын мөр тэнцэж, Саруулын зүүн бугуйнд түүний өөрийн уясан ногоовтор бөсний урт өөдөс байв.
Хасар нум руу нь харав. Тэгээд морин уяаны зүг нэг хараад:
— Энэ чинийх нэр биш, — гэв.
Зургаадай Хасарын гарыг хараад, дараа нь Саруулын цаанах унагыг харав. Туурайн завсарт хатсан шавар байлаа.
— Би та хоёрыг…
— Үхсэн гэж бодсон үү? — гэж Саруул асуув.
Зургаадай толгой дохисонгүй.
— Зэр намайг буцаагаад… тэрэг түүн дээгүүр…
Үг нь гүйцээгүй байхад Хасар нэг удаа амьсгаагаа татаж, бүтэн тавьсангүй. Саруул түүний мөрөн доогуурх гараа чангалав.
— Бид уснаас гарсан. Чи утааны ард үлдсэн.
— Би харсан.
— Харсан нь биднийг биш, — гэж Саруул хэлэв.
Тэр Зургаадайн зүүн гарыг авч, хурууны өндгийг эргүүлэн харав. Дараа нь нумны бариул дахь хялгасыг эрхий хуруугаараа дараад, гарыг нь тавив.
— Чи бидэнд нийлэх гэж ирсэн үү, өөр хүнээр өөрийгөө алуулах гэж ирсэн үү?
Зургаадайн богц хөдөлж, доторх аяга нь модтой зөөлөн шүргэлцэв. Саруул тэр дуунд хараа буулгасангүй.
Саруул Хасарын мөрөн доорх бөсийг тэгшлээд:
— Хаан зэвсгийг нэрлэж болно. Хүүг танихгүй, — гэв.
Морин уяаны зүгээс:
— Зэв, — гэж дахин дуудав.
Зургаадай эргэсэнгүй.
Хасар хажуудах хүндээ дахин жингээ өгөв. Саруул морин уяаны аруур харав.
— Бидний тэрэг зүүн хөндийн аманд байгаа. Тамгатай унаганд өвс олно. Хасарын гарыг маргааш дахин бооно. Чи ирвэл ажил олдоно. Ирэхгүй бол бид явна.
Тэр Хасарын тохойг авч, морин уяаны дундуур буцаан дагуулав. Унага тэдний араас хөтлөө чангалан дагав.
Зургаадай хугархай сумны хажууд үлдсэн байрнаасаа хоёр алхам ухарч, нумаа мөрлөв. Цагаан суртай уяа нь хэвээр байлаа. Тэр морин уяаны зүг алхав.
Эргэж харах
Морин уяаны өмнө зам хоёр салжээ.
Зүүн тийш хөндийн ам харагдана. Харин урд зүгт хонины хашлага, морин уяаны арын ажил байв. Тэр нумаа мөрөндөө авч, тэдний дунд зогсов.
Саруул цаад захад Хасарыг хажуудах хүний дэмжлэгт өгөөд эргэж харав.
Зургаадай тэдний араас нэг алхав.
— Зэв гэж дуудвал би эргэж харна.
Саруулын алхам зогссоноо дахин хөдөлж, тэр хоёр зүүн хөндийн зүг явлаа.
Морин уяаны араас нэг залуу ядарсан ачааны морийг хөтлөж гараад:
— Зэв, — гэж дуудав.
Зургаадай эргэж, сунгасан хөтлийг авлаа.