Тийм гэдэг жин
Нар модот хярын ар өөд хэлбийхэд Зургаадай доод гарцын аманд ирэв. Сүүлчийн ачааны олс Саруулын хөлд сул хэвтэж байлаа.
Саруул Зургаадайн гар дээр багцыг тавив.
Нэхийний дунд хоёр өдрийн хүнс, нумын нөөц ороолт, хутганы жижиг билүү, усны ширэн савыг хавчуулжээ. Зургаадай багцыг мөрөндөө авч, нумын гэрээ нөгөө талдаа зүүв. Хоромсогны ам дарагдлаа. Нумаа сугалан татах хөдөлгөөн хийхэд тохой нь нэхийд тулжээ.
— Ингээд явбал харваж чадахгүй, — гэв.
— Тийм.
Саруул багцыг буцаан авсангүй. Доод гарцын аманд гурван тэрэг эгнэжээ. Шаврын тоормостой намхан тэрэг урд нь, араас нь хоёр хөнгөн аралтай тэрэг. Хөллөгөө тус бүрийн дэргэд хүзүүвч, буулга, шөнийн тэжээлийг нь тусад нь тавьсан байв. Тэрэгт суух хүмүүсийн эсгий дэвсгэр ачааны завсраар харагдаж, уяа бүрийн үзүүр гадагш харжээ.
Өчигдөр эзнийг нь дуудуулсан өргөн эсгийг задлан, хоёр айлын илүү хувцсыг явган хүмүүсийн нуруунд хуваажээ. Хэрэглээгүй төмөр сав эзэндээ буцсан байв. Гарсан хоёр зайд хавдсан бугуйтай хөгшин, хөл муутай залуугийн дэвсгэр хоёр дахь, гурав дахь тэрэгт тус тус оржээ.
Саруул Зургаадайг хоёр дахь тэрэгний ард дагуулж очлоо. Тэнд нарийн зайд нэг нэхий босоогоор нь хавчуулж, хажууд нь нумын гэр багтахаар урт олс сул үлдээжээ.
— Энд чиний эд орно.
Зургаадай гар дээрх багцыг тавьж үзэв. Нэхий хоёрын хооронд яг орсон ч нумын гэрийг нэмэхэд аралны гадна ирмэгээс цухуйв.
— Энэ нэхийг авбал багтана, — гэв.
— Минийх.
Саруул нэхийг сугалж аваад газар тавилаа. Доороос нь нарийн төмөр тогооны ирмэг цухуйв. Тогоог ч авч, тэрэгний нөгөө талын хүнсний уутны доогуур шургууллаа. Уут өндөрсөж, тэнд суух хөгшний хөл тавих зай багасав. Саруул уутыг дахин буулгаж, тогоог ачаанд даах бор амьтны хажуугийн боодол руу аваачлаа. Тэнд байсан арьсны жижиг уутыг гурав дахь тэрэгт шилжүүлэв.
Мэнгэтү тэрэгний урд хүзүүвч шалгаж байснаа хүрч ирэв. Зургаадайн гар дахь нум, тэрэгт орсон багцыг хараад:
— Морь унах уу, явган явах уу? — гэж асуулаа.
— Зам харна гэвэл морьтой, — гэж Саруул хэлэв.
Тэр найман уналгын морины уяанаас нэгийг салгаж, Зургаадайн өмнө тавив. Урьд нь тэр уяаны дэргэд байсан туранхай залуу тэрэгний гол татлагыг зангидаж байлаа. Саруул түүнийг дуудаж, тоормостой тэрэгний жолоочийн хажууд зогсоов.
— Чи араас нь дугуй харж алхана. Уруу газар баруун талд нь яв.
Залуу эхлээд морины уяа руу, дараа нь тэргэн дээр суух хөгшинд харав. Маргасангүй. Өөрийн эмээлийн жижиг уутыг морины дэргэдээс авч мөрөндөө үүрлээ.
Мэнгэтү:
— Морь авсан хүн урд замыг үзнэ. Нумтай бол модтой энгэрийн ам, доод гарц хоёрыг ээлжлэн харна. Адуу хөөж одоод алга болох хүн бидэнд хэрэггүй, — гэв.
Зургаадай уяаг газраас авсангүй.
— Зэр, Хасар хоёрын ажлыг дуусгана. Тэгээд ирнэ.
— Хэдийд? — гэж Саруул асуулаа.
Тэрэгний хажууд хүнсний уутны амыг татаж байсан Өлзий:
— Үүрийн эхний гал унтрахаас өмнө хөллөгөөг тавина, — гэв.
Саруул Зургаадайд:
— Тэр хүртэл, — гэлээ.
Зургаадай газарт байсан уяаг авч, морины шургаанд буцаан сулхан өлгөв. Багцаа тэрэг дээр үлдээсэнгүй. Өргөж мөрөндөө тавиад нумтайгаа хэрхэн давхцахыг ахин үзэв.
— Үүнийг одоохондоо энд байлга, — гэж хэллээ.
Саруул багцыг түүний гараас авч, тэрэгний сул зайд буцаан хийв. Өөрийн нэхийг тэнд тавьсангүй. Газар эвхэж, гурав дахь тэрэгний доод аралд олсоор гаднаас нь уялаа.
Зургаадай алхаж одоход хоёр дахь тэрэгний дунд түүний багц багтах урт, нарийн зай харагдсаар үлдэв.
Зээлсэн шалтаг
Зургаадай Өлзийн эвэр бариултай хутгыг буцааж өгөхөөр гэрт нь очоод усны хоёр сав авч гарав.
— Нэгийг нь урлангийн хажууд тавь. Нөгөөг нь шөнийн харуулд аваач, — гэж Өлзий хэлэв.
Тэр хутгыг бүснээсээ авч өгөхдөө:
— Тэрэг хөдлөхөд та хаана байх вэ? — гэж асуув.
Өлзий савны амыг тосолсон утсаар боож байснаа:
— Чимэгтэй хүмүүсийн дунд байна. Харин тэрэгний ард хүн үлдэх үү? — гэв.
Зургаадай нэг савыг мөрөндөө, нөгөөг гартаа авлаа.
— Зэр хүн олно гэсэн.
— Олсон хүнийг асуугаагүй.
Өлзий амыг нь боосон уутыг хоёр дахь тэрэг рүү авч явахаар босов. Зургаадай түүнийг дагаж хариу хэлсэнгүй.
Урланд очиход Хасар тоормосны нэг модон улыг тэрэгний доогуур шургуулж, богино татлагын хоёр үзүүрийг сольж байлаа. Баруун гарын үеийн хуучин хөхрөлт шарласан ч олс татах бүрд хуруугаа нэг нэгээр нь тэнийлгэнэ. Бадай нөгөө дугуйн мөөрийг хусаж, шаврын хатсан үеийг арилгаж байв.
Зургаадай усны савыг үүдэнд тавиад:
— Юу үлдсэн бэ? — гэж асуулаа.
Хасар толгой өргөсөнгүй.
— Хоёр татлагыг зэрэг суллах бариул. Зүүн улны ирмэг. Нөөц зангилаа.
— Альнаас нь эхлэх вэ?
Хасар богино олсны үзүүрийг түүнд өглөө. Зургаадай арал доогуур хэвтэж, олсыг тэнхлэгийн гадна талаас гарган ирэв. Хасар модон улыг дугуйн ард барьж, татлага чангарахад аль ирмэг нь түрүүлж орохыг харав. Хоёр удаа тайлж, гурав дахь удаа зангилааг дугуйнд ойртуулжээ.
— Одоо хамт сулрана, — гэж Зургаадай хэлэв.
— Хоосон тэрэг дээр.
Хасар урлангийн хананд түшүүлсэн хоромсогноос ганц шинэ сум авав. Иш нь цэвэр, өдний угийг хар шөрмөсөөр богино ороосон, үзүүрийн ард нарийн хутганы оромтой байлаа. Модтой энгэрээс авчирсан шулуун шурганы голоор хийжээ. Ишний ширхгийг дагуулан тосолсон ч нэг талын жин нь харваагүй цагт мэдэгдэхгүй.
— Үүнийг хуучин байны шугамд нэг тавиад ир, — гэв. — Баруун, зүүн аль тийш авсныг нь хар. Нэг өдийг дахиж тайрах эсэхээ мэдье.
Зургаадай сумыг долоовор хуруун дээрээ тэнцүүлж үзэв. Үзүүр талдаа үл мэдэг доошлов.
— Чи өөрөө явахгүй юу?
Хасар тэрэгний доорх хоёр татлагыг зэрэг чангалав. Нэг ул шууд, нөгөө нь хагас хуруу хожуу хөдөллөө.
— Энийг орхиод явбал үүрээр дахиад хоёр өөр тоормостой болно.
Зургаадай сумыг хоромсогтоо хийв. Шинэ өд нь хуучин сумнуудын гандсан өднөөс цайвар, иш нь арай урт тул амны дээр нэг хуруу цухуйжээ.
— Харанхуй болохоос өмнө амжина.
Хасар түүнд хариулалгүй хожуу хөдөлсөн олсны зангилааг тайлж эхлэв.
Зэрийг урлангийн дэргэд олсонгүй. Хуланы гэрийн зүг явахад түүний мөрөн дээр нэг айлын хүзүүвч, гарт нь эвхсэн эсгий байв. Баруун гартаа өнгө өөр арьсаар хийсэн бээлий өмссөн, нүцгэн зүүн гараараа хүзүүвчийн нойтон сурыг барьжээ.
— Чамайг хайж байна, — гэж Зургаадай хэлэв.
— Хэн?
— Саруул. Бас Хасар.
Зэр хүзүүвчийг газар тавьсангүй.
— Энийг доод айлд өгнө. Дараа нь хүүхдүүдийн тэрэгний арын олсыг үзнэ. Хуланд очно.
— Би Саруултай явж магадгүй.
Зэрийн баруун бээлий хүзүүвчийн ирмэгт тулж, сурыг нэг агшин хавчив. Тэр барьцаа сольж:
— Хэзээ? — гэж асуулаа.
— Үүрээр.
— Тэгвэл үүр хүртэл байна.
Зургаадай өөр үг хүлээсэн ч Зэр эсгийг мөрөөрөө ахиулж, доод айлын зүг алхав.
— Тоормос дуусаагүй, — гэж Зургаадай араас нь хэллээ.
Зэр зогсолгүйгээр нүцгэн гараа өргөж үзүүлээд цааш явлаа.
Зургаадай шөнийн харуулд ус хүргэхээр дээд замын ам руу явав. Тэнд хоёр хүн л байсан бөгөөд нэг нь морьдоо услахаар буужээ. Усны савыг үлдсэн хүнд өгч, Өлзийн асуултыг хэлэхэд тэр хүн харуулынхаа байрнаас холдохгүй гэв.
Модтой энгэр рүү гарах нарийн зам гэрийн дээврүүдийн цаана бараантаж байв. Зургаадай хоромсогноос шинэ сумны цайвар өдийг нэг тэмтэрч, хуучин байны зүг явах гэж эргэлээ.
Урлангийн талаас Хасар түүнийг дуудав.
Нөгөө олс ахиад уртдаж, хоёр ул зэрэг тавигдахгүй болсон байлаа. Зургаадай буцаж очиж арал доогуур хэвтэв. Тэд олсыг тайлж, хуучин сурны богино хэсгээр залгаж дуусахад модтой энгэрийн орой тэнгэрээс ялгарахаа больжээ.
Шинэ сум хоромсогт нь хэвээр байв.
Нэг шөнө
Саруул ачааны олсны нэг үзүүрийг цээжиндээ тултал татаж байлаа. Зургаадай нөгөө үзүүрийг арал доогуур гаргаж, хоёр удаа ороогоод зангилааны амыг нээлттэй үлдээв.
Олсны доор Өлзийн хүнсний уут, Бадайн хоёр хөнгөн тэнхлэгийн мод, Саруулын газар уясан нэхий давхарлажээ. Дээрээс нь дарахад уутны нэг булан гадагш шахагдана. Саруул хүчээ суллахгүй, Зургаадай буланг өвдгөөрөө дотогш түлхэв.
— Одоо, — гэж тэр хэллээ.
Саруул олсоо нэг алга суллахад Зургаадай зангилааг дарж татав. Ачаа доош сууж, тэрэгний арал нарийн дуугарлаа.
— Тэр зайг чинь би үүрийн дохио хүртэл хадгална, — гэж Саруул хэлэв. — Дохио гарахад хүнээ суулгана. Хөллөгөө тавьсны дараа ачаа дахиж нээхгүй.
Зургаадай олсны сул үзүүрийг дахин оруулах гэж тонгойв.
— Хасарын тоормос одоо ч нэг талдаа хожуу байна. Зэр доод айл, хүүхдийн тэрэг хоёрын хооронд явна. Дээд замаас ирэх ёстой хоёр айл харагдаагүй. Өлзийн ард үлдэх хүн алга.
— Би харсан.
— Харчугийн нум, сумны юмс энд үлдэнэ.
Саруул олсны өөрийн үзүүрийг алгандаа нэг ороов. Гүүний жолоонд түлэгдсэн нарийн судал улайж, олс яг дээгүүр нь дарав.
— Тэдгээрийг бүгдийг аваад явахгүй.
— Тийм болохоор нэг шөнө байна.
— Нэг шөнөдөө юу дуусгах вэ?
Зургаадай зангилааны аманд олсны үзүүрийг оруулсан ч татсангүй.
— Тоормосыг. Харуулыг. Зэрийн амласан хүмүүсийг ирүүлнэ. Харчугийн сумыг...
Тэр хоромсогтоо байгаа шинэ сумыг санаж гараа зогсоов. Хуучин модны оройд үлдсэн өөр сумыг хэлсэнгүй.
Саруул түүний татахыг хүлээсээр байв. Ачааны жин хоёр тал руу тэдний гар дээр хуваагдан, олс алгыг нь зүсэж байлаа.
— Чи хойш тавихыг эрх чөлөө гэж андуурчээ.
Зургаадай толгой өргөв. Саруул харцаа буруулсангүй. Дараа нь олсноос гараа тавилаа.
Бүх жин Зургаадайн тал руу шилжив. Олс арал доогуур шурган алганы арьсыг түлэхэд тэр сул үзүүрийг татаж, зангилааны аманд гүн оруулав. Зангилаа өөрийнхөө даралтаар чангарч, ачаа буцаад хөдөлсөнгүй.
Саруул түлэгдсэн алгаа ханцуйндаа арчаад:
— Үүрийн дохио хүртэл, — гэв.
Тэр морины уяа руу явлаа. Зургаадай араас нь очсонгүй. Олсны сул үзүүрийг дахин татаж үзэхэд зангилаа барьж байв. Ханцуй нь тохой хүртэл шамлагдаж, бугуйн хялгасан уяа шөнийн сэрүүнд арьсанд нь суужээ.
Түрүүлж хаагдсан зам
Эхний дугуй хөлдүү хөрсөн дээр хагас эргэлээ.
Саруул тоормостой тэрэгний баруун талд алхаж, шарын хөтөлгөө авсан залууд хөтөлгөөний сулыг авах дохио өгөв. Үүрийн дохио хараахан гараагүй, гэрүүдийн тоонон дээрх оддын зах л бүдгэрчээ. Арван хүн гурван тэрэгт сууж, явган хүмүүс хөллөгөө, дугуйн хоёр талаар хуваагдсан байв. Найман уналгын морь богино уяатай, ачаанд даах хоёр амьтан араас нь явна. Тамгатай унага нуруундаа ачаагүй, нэг хөтөлгөөнд тусдаа байлаа.
Хоёр дахь тэрэгний нарийн зайд Зургаадайн багц байв. Харин өөрийнх нь нэхий гурав дахь тэрэгний доод аралд шөнөжин гаднаас уяатай хоносон тул хяруу татжээ.
— Аажуухан, — гэж Хасар тэрэгний араас хэлэв.
Тоормосны хоёр ул дугуйн ард зэрэг чирэгдэж, богино татлага нь аралд уяатай байлаа. Тэр бариулыг өөрөө барьж, баруун гарынхаа хурууг үе үе тэнийлгэнэ. Зэр харагдсангүй. Өлзий Чимэгийг эхний тэрэгний дунд суулгаж, хажуугийн хөгшний нөмрөгийг өвдөгт нь давхарлав.
Тэрэг урлангийн урд талаас солилцооны талбайг огтлон, доод зам руу эргэх ёстой байв. Эхний шар хоёр дахь алхмаа хийхийн өмнө дээд замын амнаас хашхирах дуу сонсогдлоо.
Хоёр морьтон урлангийн араар гарч ирээд, замын голд хөндөлсөнгүй. Харин араас нь цуваа тэрэг орж ирэв. Эхний тэрэгний шарууд хөлсөндөө бараан, ачааны дээр нойтон эсгий, хугарсан шургаа, эмээл овоолжээ. Хөтөлсөн хүн дээд замаас шууд гол өгсүүр рүү буух гэж солилцооны талбайн дундуур ташуу эргэв.
Саруулын тэрэг уруу зам руу, нөгөө тэрэг голын буулт руу явахын тулд нэг нарийн амыг эсрэг талаас зэрэг эзэллээ.
— Замаас гар, — гэж ирсэн тэрэгний хүн хашхирлаа. — Дээрээс ахиад ирж байна.
Саруул өөрийн шаруудыг зогсоов. Араас нь хоёр тэрэг дараалан ойртож байсан тул ухраах зай байсангүй. Баруун талд Бадайн урлан, зүүн талд ачаа буулгасан намхан тавцан. Урагш нэг тэрэг л багтана.
Тайчуудын залуу дагуул морьтой хүмүүсийн хамт цувааны араас гарч ирэв. Шөнийн цан ташуурынх нь үзүүрт хайлж амжаагүй байлаа. Тэр Саруулын гурван тэрэг, хөллөгөө, уналгын морьдыг нэг хараад:
— Эндээс тэрэг гарахгүй. Дээдээс буух хүмүүсийн ачааг эхэлж оруулна, — гэв.
— Доод замыг хаахгүй гэж хэлсэн, — гэж Мэнгэтү хариулав.
— Тэр үед эд нар замд байгаагүй.
Дагуулын арын нэг хүн уналгын морьдын уяаг тоолох гэж ойртоход Саруул өмнүүр нь алхаж, гарт нь хүрэлгүй зогсов.
— Эд хөллөгөөнд ороогүй.
— Одоохондоо.
Мэнгэтү түүний хажууд ирсэн ч маргаанаа эхлэхээс өмнө дээд замаас дахин дугуйн хяхтнаан сонсогдов. Хүмүүс урлангийн дээврийн цаанаас бууж, морьдын хазаар, тэрэгний арал, авчирсан боодол бүрт гараа тавьж зай нэхнэ. Солилцооны талбайн урсгал хоёр тийш салж чадалгүй гол өгсүүрийн аманд бөөгнөрөв.
Зургаадай урлангийн талаас, модтой энгэрийн замд гарах гэж нум мөрлөсөн чигээр гүйж ирлээ. Хоромсогт нь шинэ сумны цайвар өд харагдана. Тэр Саруулын тэрэгт хүрэхээсээ өмнө замын бөглөрлийг хараад алхаагаа сааруулав.
Саруул түүн рүү очсонгүй. Эхний тэрэгний зүүн дугуйн өмнөх жижиг чулууг өшиглөж гаргаад, Чимэгийн хажуугийн уяаг чангаллаа.
— Хүүхдүүдийг буулгахгүй. Морьдын уяаг аралд ойртуул, — гэж тэр хэлэв.
Зургаадай хариу нэхсэнгүй. Уналгын морьдын гадна талаар гарч, дөхөж ирсэн хүний хөлд орооцолдох сул уяаг өргөв.
Хоёр дахь тэрэгний нарийн зайд Зургаадайн багц хэвээр байлаа. Саруул багцыг буулгасангүй. Өөр хүнийг ч тэнд суулгасангүй.
Дээд замаас орж ирсэн дараагийн тэрэгний нэг дугуй хажуугийн тавцанд шүргэж, хөтөч нь шараа хэт эрт эргүүлэв. Тэрэг хошуугаараа гол өгсүүрийн ам руу орж, арал нь Саруулын эхний тэрэгний өмнө хөндлөн зогслоо.
Хоёр талын шарууд цээж цээжээ харан, аль нь ч урагш алхах зайгүй болов.