Танигдах хийц
Зургаадай өнгө сайтай сумыг гараараа эргүүлж үзээд хажуу тийш тавилаа.
Ишийг долоовор хуруун дээрээ тавихад тэнцвэр нь яг голдоо тогтов. Өд рүү нь үлээхэд гурвуулаа жигд эргэлээ. Үзүүрийн дэргэд өөр айлын тэмдэг хуссан ташуу ором үлджээ. Харчу өөрийн гарын суманд тийм тэмдэг тавьдаггүй. Энэ сумыг хэн нэгний нум, гарт тааруулж гүйцээсэн байв.
— Наадах чинь мөн байна, — гэж үүд хавьд суусан хөгшин хэлэв. — Эцэг чинь намрын шаргал манан дундаас нэг үнэгийг гүйлтээр нь унагахдаа ийм цагаан өдтэй сум харвасан юм.
Зэр дээврийн унь түшүүлж тавьсан сумнуудыг өвөр дээрээ буулгаж байснаа өнгө сайтай сум руу харав.
— Тэгвэл олчихлоо гэсэн үг үү?
Зургаадай сумыг хөгшний өмнө тавив.
— Та үнэгийг нь зөв санаж байна. Сум нь энэ биш.
Хөгшин цагаан өдийг эрхий хуруугаараа илээд:
— Цагаан байсан.
— Үнэгийг унагасан сумны өд бор байсан. Та өөрөө далны өд өгсөн гэдэг.
Зургаадай сумыг хурууных нь дор эргүүлж, өнөө ташуу ормыг дээш харуулав.
— Харчу засуулж үлдээсэн сумыг нь гүйцээсэн юм байна.
Хөгшин тонгойж, зураасыг нүдэндээ ойртуулав. Тэгээд сумыг буцаан тавихдаа үнэгний тухай дахин маргасангүй.
Харчугийн эд хогшлыг гэрийн хойд ханын намхан тавиурт олон жил хураажээ. Нумын эвэр салж эхэлсэн тул хялгасан боолтоор сулхан дарсан, хоромсгийн аманд хөгцний хуурай үнэр шингэсэн байв. Сумны ишнүүдээс бүтэн үлдсэн нь цөөн. Хүүхдийн богино сум, үзүүргүй ангийн сум, голоороо цуурсан хоёр иш, хэн нэгний авчирч засуулсан юмнууд хоорондоо холилджээ.
Зэр тэднийг үзүүртэй, үзүүргүйгээр нь хоёр овоо болгон тавьж байснаа нэгийг нь сөхөж:
— Энийг яах вэ?
— Муруй.
— Тэгээд?
— Галд түлэхгүй. Үзүүрийг нь аваад ишийг нь богиносгож болно, — гэж Хасар хэллээ.
Тэр үүдний гэрэлд нуруугаа харуулан сууж, сум бүрийг нүдээр бус, алгаараа түрүүлж шалгаж байв. Модны ширхэг хаашаа хазайсныг хумсаараа тэмтэрч, ороолтын үзүүрийг татахгүйгээр дарж үзнэ. Бүтэн мэт харагдсан нэг ишийг өвдөг дээрээ зөөлөн хотойлгоход голоосоо нарийн чимээ гаргав. Хасар түүнийг Зэрийн бүтэн овооноос авч, цуурсан сумнуудын дэргэд тавилаа.
— Тэр бүтэн байсан, — гэж Зэр хэлэв.
— Чи нугалахаас өмнө байсан.
— Би нугалаагүй.
— Тэгэхээр бүтэн гэдгийг нь хаанаас мэдэв?
Зэр хариу барихын оронд дараагийн сумыг Хасарт өглөө. Энэ удаа өөрөө овоолсонгүй.
Зургаадай ховилынх нь доор харласан ороолттой иш хайсаар байв. Харчу цуурсан ишийг голоор нь шууд ороодоггүй. Ан цавын доогуур хоёр хуруу зай авч, шөрмөсийг ташуулдуулан өгсүүлж бооно. Тэгэхээр таталтад ховилын зах дахин салахгүй. Зассан газар нь бүдүүн, үзэмжгүй болдог ч нумын хөвч тавихад гар халтирдаггүй байжээ.
Нөгөө сумны нэг өд нь дотогшоо богино авсан. Ишнийх нь нэг тал хүнд тул түүнийг эргүүлэхээр Харчу өөрөө хайчилсан юм. Эхний хоёр удаа сум баруун тийш зөрөхөд Зургаадай өдийг нь ижил болгох гэж зүтгэсэн. Харчу хутгыг нь авч, “ижилхэн юм болгон шулуун явдаггүй” гэж хэлээгүй. Зүгээр л нэг өдийг дахин өчүүхэн тайрч, харвуулаад үзсэн. Гурав дахь сум байны зүүн ирмэгт очиж тогтжээ.
— Хар шөрмөс нь яагаад ганцхан суманд байдаг юм? — гэж Зэр асуулаа.
— Бусад нь цагаан шөрмөстэй байсан юм уу? — гэж Хасар хэлэв.
— Би хар л гэж санаж байна.
Зургаадай гартаа байсан хуучин ишний ороолтыг норсон хуруугаараа арчив. Тоосны доороос цайвар шөрмөс гарав.
— Наадах утаанд харласан. Харчугийнх хар шөрмөстэй байсан. Ховилын доор нэг удаа давхарласан.
Зэр толгой дохив. Үүнийг тоглоом болгох юм олсонгүй бололтой, сумнуудын хоосон ховилыг эгнүүлэн тавьж эхлэв.
Үүдний хөгшин өнгө сайтай сумаа ахин авч үзээд:
— Үнэг нь байсан юм шүү, — гэв.
— Байсан, — гэж Зургаадай хэллээ.
— Гүйлтээр нь унагасан.
— Унагасан.
— Тэгвэл би бүгдийг буруу санаагүй байна.
— Үгүй.
Хөгшин сумыг өвдөг дээрээ тавиад, үнэгний арьс хэр зузаан байсан тухай Зэрт ярьж эхлэв. Зэр сонсох зуураа нэг богино ишээр газар дээр үнэгний гүйлтийг зурна. Түүний зурсан үнэг дөрвөн удаа чигээ сольж, эцэст нь гол гатлан одов. Хөгшин түүнийг засах гэж сумны ишийг авлаа.
Хасар тавиурын арын завсар руу гараа хийж, тоосонд дарагдсан хугархай иш гаргав. Үзүүрийн тал нь байхгүй, үлдсэн хэсэгт хоёр өдний уг л наалджээ. Нэгнийх нь цавуу тавиурын модонд олон жил наалдсан тул өд нь авсан гарын аясаар тасарч унав.
Зургаадай түүнийг авмагцаа танилаа. Өөрийнх нь хүүхэд насны сум. Хөнгөн нуманд тааруулах гэж Харчу үзүүрийг нь бага, ишийг нь нарийн хийж өгсөн. Ховилын хажуу дахь хутганы хоёр зэрэгцээ оромыг Зургаадай өөрөө гаргасан юм. Нэг сумыг нөгөөтэй нь андуурахгүй гэж байсан ч дараа нь тэр хоёрыг хэзээ ч ялгаж хараагүй билээ.
— Энэ хаана хугарсан юм? — гэж Хасар асуув.
— Модтой энгэрт, — гэчихээд Зургаадай хугархайн захыг эрхий хуруугаараа дарав.
— Байны хөлд цохисон уу?
— Хуучин налуу дээр.
Хасар ишний хугарсан захыг ажиглав. Хуурай хугарал шинэ биш, мод нь олон жилийн утаанд шарлажээ. Тэр тавиурын дээд хөндлөвчийг алгаараа арчихад тоосны дундаас хоёр нарийн цайвар ором зэрэгцэн гарлаа. Хугархай ишийг нэгэнд нь тулгахад урт нь яг таарч, ховил нь хөндлөвчийн ирмэгт хүрэв. Хажуугийн ором хоосон байлаа.
— Хоёуланг нь нэг өдөр аваад явсан байна, — гэж Хасар хэлэв.
Зургаадай тавиурын хоосон ормоос нүдээ салгалгүй:
— Тийм, — гэв.
Гадаа Өлзий үлдсэн түлээгээ хагалж эхэлжээ. Сүх модонд орох бүр гэрийн хана үл мэдэг доргино.
Хасар хугархай ишийг бүсэндээ хавчуулж, үүдэнд тавьсан нарийн олсыг авч үзэв.
— Урланд шулуун мод хэрэгтэй. Тэрэгний аралд ч, хашааны доод шургаанд ч. Дээш явах бол хоосон явахгүй.
Зэр хөгшний зурсан үнэгийг хөлөөрөө арилгаж бослоо.
— Би Өлзийн хоёр тэвэр түлээг бас тэндээс авна.
Өлзийн сүх гадаа дахин нэг буув.
— Эхлээд асууж үз, — гэж Хасар хэлэв.
Зэр үүдийг сөхөөд гарахдаа:
— Түлээг нь хаанаас авсныг асууя, — гэв.
Буруу эрэг
Зэр замын мөрийг уншиж чаддаг гэж урьд нь хэлж байгаагүй. Харин модтой энгэрийн нар салхи хоёрт халсан тэр өдөр чаддаг болчихжээ.
— Эндээс доош орсон байна, — гээд тэр шаврын захад хөлөө тавив.
Нарийн хонхор дэрсний дундуур уруудан, голын бургас руу оржээ. Түүний ёроолд өчигдрийн борооны ус үлдэж, ирмэгээр нь жижиг туурайн мөр давхцана. Зэр сөхөрч, хонхрын нэг талыг хуруугаараа тэмтрэв.
— Сум газар шүргээд гулссан байна. Тэгээд ус руу оржээ.
Хасар тэр мөрийг харав. Ус өөрөө уруудаж гаргасан нарийн суваг байлаа. Дотор нь гацсан өвсний иш бүгд нэг зүг харсан, харин сумны үзүүрт ингэж түлхэх өргөн байхааргүй.
Зургаадай тэрэгний хойд бариул дээр гараа тавьсан чигээр хонхрын дээд эхийг нэг хараад дуугүй үлдэв.
— Тэгвэл доороос нь гарч ирнэ, — гэж Зэр хэлээд бургас руу орлоо.
Хасар араас нь шууд явсангүй. Тэр тэргэнцэрийн зүүн дугуйг хөлөөрөө хөдөлгөж үзэв. Бадайн урлангаас авсан намхан хоёр дугуйтай тэрэг байлаа. Арал нь нэг хүн түрэхэд хөнгөн ч дээр нь таван шулуун шургаа, хоёр бүдүүн тайрдас, Өлзийн түлээний багц ачсан тул бариул нь газраас дээш өргөгдөнө. Нэг тайрдсын бүдүүн үзүүрт хуучин зангилаа нь үлджээ. Ачааг хялгасан олсоор хөндлөн дарсан ч хамгийн дээд шургаа хажуу тийш гулсаж байв.
— Наад мөр усных, — гэж Хасар хэллээ.
Зэр бургасны цаанаас:
— Ус сумыг дагасан байж болно, — гэв.
Хасар Зургаадай руу харав.
— Усных, — гэж Зургаадай сая хэллээ.
— Эрт хэлж болдоггүй юм уу?
Зургаадай тэргэнцэрийн бариулыг өргөв.
— Доошоо нэгэнт орчихлоо.
Хасар нөгөө бариулаас авлаа. Тэрэгний жин хоёр гар руу нь зэрэг орж ирэв. Буцаж өгсөхөөс бургасны доогуур тойрч, нөгөө талаар налуу өөд гарах нь ойр харагдсан ч газрын өнгө тэнд бараан байлаа.
— Энэ талаас гаргана, — гэж Зэр бутны цаанаас дуудав.
Тэргэнцэрийг уруудуулахад эхэндээ өөрөө явав. Хасар бариулыг өргөж, Зургаадай хажуугаас нь дээд шургааг дарна. Дугуйнууд хатсан өвсний үндсэн дээгүүр тог тог дуугарч байснаа шаварт ороход чимээгүй болов.
Баруун дугуй хагас шигдлээ.
— Зогс, — гэж Хасар хэлэв.
Зургаадай бариулыг доош дарж, жинг хойш нь өглөө. Дугуй гарсан ч тэрэг хажуу тийш халтирч, ачааны дээд мод бургасны мөчир шүргэн унав. Зэр түүнийг барьж амжаад мөрөндөө авлаа.
— Олсоо сул тавьсан байна.
— Чи уяагүй, — гэж Хасар хэлэв.
— Би модыг олсон.
— Мод өөрөө тэрэг дээр гарсангүй.
Зэр шургааг буцаан тавьж, энэ удаа олсны доогуур шургууллаа. Түүний ханцуй шаварт хүрч бараантав. Юм хэлэлгүй зангилааг нь татаж үзээд босов.
Бургасны доорх эрэг тэдний дээрээс харснаас хавьгүй зөөлөн байжээ. Ус татарсан ч шавар нь нимгэн хальс тогтоож, доороо нялцгай хэвээр үлдсэн байв. Зэр урд явж, өвдгөөрөө сөхрөн дэрсний ёроол бүрийг шалгана. Хар шөрмөс гэж татсан нэг зүйл нь ялзарсан үндэс байв. Өд гэж авсан нь норж наалдсан агьны навч байлаа. Тэр хоёуланг нь хаялгүй, тэрэгний арал дээр тавив.
— Олбол харьцуулах юмтай байна, — гэв.
Хасар түүнд хариулсангүй. Дугуйн мөөр шавар авч бүдүүрэх бүр хуруугаараа хусаж байв. Тэрэг буцаад өгсөхөд жин нь модонд биш, шаварт нэмэгдэнэ.
Бургасны доод үзүүрт хонхор дуусч, жижиг усны аманд ууслаа. Тэнд сум тогтох газаргүй. Элс нь өглөөнөөс хойш хоёр удаа малын хөлд хутгалдаж, усанд татагджээ.
Зэр гараа өвдөг дээрээ тавин хэсэг амьсгаадав.
— Ус авсан байна.
— Ус аваагүй, — гэж Зургаадай хэллээ.
— Тэгвэл хаана байна?
Зургаадай бургасны цаадах энгэр лүү харав. Хуучин байны зүг эндээс үзэгдэхгүй. Тэр мөрөө хавчаад тэргэнцэрийн бариул руу очлоо.
Өгсөхөд эхний алхмаас л дугуй шаварт суув. Гурвуулаа бариул, арал, дээд модноос зэрэг түлхэхэд тэрэг дээш бус хөндлөн гулслаа. Доод талын дугуй хонхорт орж, ачаа тэр зүг хазайв.
— Модоо буулга, — гэж Хасар хэлэв.
— Дээр гаргаад ахиад ачих уу? — гэж Зэр асуув.
— Энд унагаагаад шаварт шигтгэх үү?
Зэр дээд хоёр шургааг тайлж аваад хуурай дэрсэн дээр тавилаа. Зургаадай түлээний багцыг буулгав. Хасар бариулыг өргөж дугуйг хонхроос гаргалаа. Ачаа хөнгөрсөн ч өгсүүрийн шавар гутлын уланд наалдан, хөл тавих газар бүр доош урсана.
Тэд тэрэгнээс барьсан чигээрээ нэг нэг алхам ахиж байтал Зэрийн хөл халтирав. Тэр аралд мөрөөрөө тулж тогтсон ч бариул Хасарын гараас мултарлаа.
Тэрэг хойш өнхрөв.
Зургаадай хажуугийн бариулаас зуурч, доод тал руугаа чирэгдэв. Хасар замын хажуугийн бургас руу үсэрч, тэргэнцэрт уясан урт олсны сул үзүүрийг шүүрлээ. Олсыг бүдүүн мөчрөөр нэг ороон татахад тэрэг огцом хажуулдав. Баруун дугуй түрүүлж зогсож, зүүн дугуй цааш өнхөрсөн тул арал ташуу эргэж, нэг тайрдас олсны доороос мултран Зургаадайн хөлний дэргэд унав.
— Тавь! — гэж Хасар дуудав.
Зургаадай бариулыг тавьж хажуу тийш өнхрөв. Тэрэг нэг хормын төдий зогссоноо олс мөчрийн холтсыг хуулан гулгаж эхлэв.
Хасарын гар олсонд түлэгдэн халуу дүүгэв. Тэр сул үзүүрийг дахин ороох гэж оролдсонгүй. Газарт унасан бүдүүн тайрдсыг шүүрч, доод дугуйн уруу талд шидэв. Арагш өнхөрсөн дугуй модон дээр гарч, хормын зуур өргөгдсөнөө тайрдсыг шаварт дарлаа. Мод мөөрний доогуур ташуу зууж, тэрэг хяхтнан зогсов.
Гурвуул хэсэг амьсгаа чимээгээрээ бие биеэ олж зогслоо.
Зэр хамгийн түрүүнд тайрдсын нөгөө үзүүр дээр гишгэж, улам гүн суулгав. Дараа нь Зургаадайн шагайг харав.
— Цохисон уу?
— Үгүй.
— Худлаа хэлбэл буцаад өргөнө шүү.
Зургаадай гутлынхаа шаврыг алгаараа арчиж, хөлөө бүтэн гишгэлээ.
— Цохиогүй.
Хасар алгаа нээв. Олсны нарийн улаан мөр хоёр хурууны угт татжээ. Арьс хууларсангүй. Тэр олсыг мөчрөөс тайлж, хуулсан холтсыг ажиглав. Өндөрт ороосноос татах хүч нэг талдаа очиж, тэрэг хажуулдсан. Харин шаварт зоогдсон тайрдас дугуйг шууд түгжээгүй, жинг нь газарт үрүүлж байж тогтоожээ.
— Гар чинь яав? — гэж Зэр асуулаа.
— Олс гарнаас хурдан байсан.
Зэр Хасарын алгыг авах гэж гараа сунгаснаа тос, шавар болсон өөрийнхөө гарыг хараад татав. Оронд нь мөчирт үлдсэн олсны захыг доош дарж өглөө.
Тэд тэрэгний доод талд хоёр чулуу, дээр нь өнөө тайрдсыг ивээд, ачааг нэг нэгээр нь өгсүүрийн дээр зөөв. Дараа нь хоосон тэргэнцэрийг олсоор араас нь барьж, дугуй бүрийн өмнө мод шилжүүлэн тавьсаар гаргалаа. Зэр энэ удаа хаашаа явахыг хэлсэнгүй. Зургаадай хуурай ирмэг дагуулан түрүүлж гишгэв.
Шургаа, түлээгээ дахин ачихад нар моддын цаад тал руу оржээ. Хасар шаварт дарагдсан тайрдсыг хаясангүй. Олсоор тогтсон бараан мөрнийх нь хоёр талыг хутгаар тэгшлээд тэрэгний доод аралд хавчуулж тавив.
— Наадахаар юу хийх вэ? — гэж Зэр асуулаа.
Хасар хариу хэлэлгүй дугуйг нэг эргүүлэв. Мөөрний шавар тайрдсын ирмэгт хүрээд хууларч унав. Тэр тайрдсыг дугуйн ард хөндлөн тавьж, олсны үзүүрийг арал доогуур шургуулан үзлээ. Татвал мод дугуйд ойртож, суллавал газарт чирэгдэхээр байв. Гэхдээ нэг талдаа байвал тэрэг дахиад хажуулна.
Зэр, Зургаадай хоёр хугарсан байны зүг аль хэдийн алхжээ. Хасар тэдний араас яарсангүй. Шавар болсон дугуйг хэсэг харж зогсоод, олсыг тайрдсаас салгалгүй тэргэнцэрийн аралд богино уяв.
Ухахгүй газар
Хуучин байны шугамыг давсан тэдний сүүдэр модноосоо урт болжээ.
Налуугийн дээд ирмэг олон жилийн бороонд идэгдэн, нэгэн цагт хөл тулгаж зогсдог тэгш газар нь нарийн ховил болон үлдсэн байв. Бай байсан бүдүүн хожуул доод талдаа ялзарч, нэг хөл нь газраас хөндийрчээ. Түүний араар ой, өмнө нь голын цайвар зурвас модны завсраар хэсэг хэсгээр харагдана.
Зэр хугархай ишийг Хасарын бүснээс авч, хожуулын дэргэд тулгаж үзэв.
— Энд цохисон юм байна.
— Хажуугийн налууд, — гэж Зургаадай хэллээ.
Зэр тэр зүг очоод өвсийг гутлынхаа хоншоороор сөхөв. Бороо идсэн жижиг хонхорын аманд шинэ шороо овоорч, хажуугаар нь хоёр нарийн мөр гарчээ.
— Энд байна.
— Тарваганы хуучин нүх байна, — гэж Хасар хэлэв.
— Тарвага сум хадгалдаггүйг чи яаж мэдэх вэ?
Хасар тэрэг рүү эргэж алхлаа.
— Олбол сумыг нь өөрт нь үлдээ.
Зэр өвдөглөж, хутганы ишээр зөөлөн ухав. Шинэ шороон доороос хатсан үндэс, хоёр цагаан чулуу гарлаа. Нүхний гүнээс чийгтэй үнэр гарч, жижиг хорхой буцан шургана. Зургаадай түүнийг болиулсангүй. Өөрөө байны хуучин шугам дагуулан алхаж, өвсний ёроол, моддын нам мөчир, хөвдний завсрыг харлаа.
Сум тэнд байгаагүй.
Тэр үүнийг эрж эхлэхээсээ өмнө мэдэж байв.
Хэдэн жилийн өмнө энэ налуу одоогийнхоос өргөн байжээ. Зургаадай нумаа татахдаа зүүн хөлөө ирмэгт тулгаж, урд байгаа хожуулыг биш, цаадах нарийн модны хугархай мөчрийг онилсон. Өөрийнхөө хоёр сумыг тавьсны дараа хоромсогноос гурав дахь сумыг авч, ховилыг нь хөвчинд суулгажээ. Ороолт нь алган дор өмнөх хоёроос бүдүүн санагдсан ч эргүүлж хараагүй.
Ирмэгийн шороо өсгийн дор нь нурсан.
Нум бүрэн татаагүй байхад хөл нь доош сууж, гар нь өөрөө суларсан юм. Сум байны дээгүүр гарч, хуучин модны оройн хавьд бүдүүн дуугаар орсон. Навч хэсэг хөдөлснөө намджээ.
Харчу эхлээд сумыг биш, Зургаадайн шагайг үзсэн. Гутлыг нь тайлахад хавдсан юмгүй байлаа. Дараа нь модны доор очиж, холтосны нарийн хагархайг хараад, унасан мөчрөөр сумыг цохих гэж хоёр удаа оролдсон. Мөчир хүрээгүй.
“Нойтон модонд авирвал хоёулаа сумнаас үнэтэй юм хугална” гэж Харчу хэлсэн билээ. Тэр ойролцоох салаа модны хэмжээг нүдээр авч, дараагийн түлээний явалтаар урт үзүүртэйг авчирна гэсэн. Зургаадай гэртээ харих замдаа хугарсан өөрийн сумаа барьж, Харчугийн сумыг андуурснаа хэзээ хэлэхээ бодсоор явсан.
Харчу буцах замд хоромсгийг нь авч, хоосон зайд хоёр хуруугаа хийсэн.
— Чиний сум хөнгөн. Энэ минийх байсан, — гэж л хэлжээ.
Тэгээд хугархай ишийг Зургаадайн гарт буцаан өгсөн.
Дараагийн түлээнд явахаас өмнө хүмүүс ирж Харчуг дуудсан. Моринд нь эмээл тавих, нумын гэрийг нь боох, замд идэх ааруулыг нь уутлах зуур Зургаадай салаа модны тухай сануулаагүй. Харчу ч хэлээгүй. Дуудлага хэдэн өдөр болохыг хэн ч тогтоож яриагүй. Түүний хэвтэр эвхээтэй хэвээр, нумын тавиурт хоёр сумны цайвар ором зэрэгцээ үлджээ.
Одоо хуучин мод байны баруун хойно, урьдынхаасаа бүдүүн болсон ч дээд талын нэг том салаа хатаж харласан байв. Салхи оройгоор нь ороход навчнуудын араас холтосны нарийн цайвар зааг нэг харагдаад алга болов.
Зургаадай доороос нь харлаа.
Харчу дараагийн түлээний явалтаар урт салаа мод авчирна гэсэн. Одоо тэргэн дээрх таван шургааг Зургаадай доороос нь тоолоход нэг нь ч салаагүй байлаа.
— Энд нэг юм байна, — гэж Зэр нүхний дэргэдээс дуудав.
Түүний алган дээр зэвэрсэн жижиг төмөр хэвтэж байлаа. Сумны зэв биш, хугарсан тэвнэний үзүүр ч байж мэдэхээр хавтгай юм.
Хасар тэрэгний дэргэдээс ирж аваад хуруугаараа нухав.
— Тэрэгний хуучин хадаас байна.
— Яаж мэдэв?
— Нүх нь дөрвөлжин байсан оромтой.
Зэр төмрийг нүх рүү буцааж хийх гэснээ больж, бүсэндээ хавчуулав.
— Олсон юмгүй буцахгүй.
Хасар:
— Мод байна, — гээд тэрэгний ачаа руу дохив.
— Тэрийг бид хайгаагүй.
— Тэгээд олдсон.
Зэр нүхний амыг ухсан шороогоор нь дарж, үндсийг хөлөөрөө зөөлөн гишгэлээ. Хорхой шурган орсон газрыг үлдээж, хоёр чулууг урьдынх нь дэргэд тавив.
— Доогуур нь байхгүй юм байна, — гэв.
Хасар тэрэгний бариулыг өргөж үзэв. Ачаа одоо тэгш байсан ч шавар хатаж, нэг дугуй нь нөгөөгөөсөө хүнд эргэнэ.
— Харанхуйд уруу буухгүй. Одоо явна.
Зэр Зургаадай руу харлаа.
— Дээр нь үзэх үү?
Тэр модыг заагаагүй. Харин Зургаадайн харж байсан зүгийг дагуулан толгойгоо өргөжээ.
Холтосны нарийн завсар салхинд нээгдэхэд сааралтаж гандсан нэг өдний үзүүр үү, хууларсан холтосны үйрмэг үү гэмээр юм хөдөллөө. Доороос авирвал эхний бүдүүн мөчирт хүрэхэд амархан. Түүнээс дээш хатсан салаа, цуурсан холтос хоёрын аль нь жин даахыг гэрэлтэйд ч шалгах хэрэгтэй байв.
Зургаадай хөл доорх налууг харав. Хэдэн жилийн өмнө нурсан ирмэг улам идэгдэж, гишгэх бүрд хуурай шороо доош гулсана.
— Хуучин холтос байна, — гэв.
Зэр түүний нүүрийг хэсэг ажив. Асуусангүй.
Хасар тэрэгний олсыг богиносгож, шаварт дарсан тайрдсыг хоёр дугуйн ард ээлжлэн тулгаж үзэв.
— Доод замаар би урд нь явна, — гэв. — Тэрэг өөрөө явбал та хоёр араас нь барихгүй. Хажуу тийш гарна.
Зэр нүх ухсан хутгаа өвсөнд арчиж, ачааны дээд шургааг мөрөөрөө дарлаа. Зургаадай нөгөө бариулаас барив.
Тэд хуучин байны шугамаас эргэж, моддын завсраар уруудахад голын ус энд тэнд цайран харагдаж байлаа. Утаат эргийн дээврүүдийн дээгүүр оройн хоолны утаа намхан суунаглаж, урлангийн алх холоос сонсогдоно.
Салхи араас нь моддын оройг нэгэнтээ хөдөлгөв.
Зургаадай дээш ахин харсангүй. Жижиг өд шиг юм холтосны завсарт чичирсээр байхад тэр нүүрээ тэргэнцэрийн шавар болсон дугуй руу бурууллаа.