13.1 — Хатааж үлдэх нь
Зочид идэхгүй идээнээс уур савсаж байлаа.
Хулан өчигдөр гэрийнхээ гаднаас авчирсан махтай тэвшний бүтээлгийг сөхөв. Давс, тос шингэсэн доод зүсмүүд бүлээн хэвээр, дээр нь тавьсан хавтгай махны зах утаанд борложээ. Найрын өглөө бол галын дэргэд хүмүүсийн аяга эгнэж, Зэр хаалга бүрээр орж хүн нэмж дуудаж явах байсан. Өнөөдөр Өлзийн ажлын саравчны аманд хоосон сав, ширэн уут барьсан хүмүүс ээлжээ хүлээнэ.
— Манай өгсөн хоёр өвчүүг буцаа. Замд хүүхдүүддээ чанана, — гэж нэг эмэгтэй хэлэв.
Түүний ард зогссон хүн:
— Өвчүүг нь өгвөл манай хатаасан гуя бас тусдаа гарна, — гэв.
Хулан хавтгай модоо тэвшний ирмэгт тавьж, утаж борлосон гурван зүсмийг өргөв. Шүүс нь доорх гал руу дусахад үнс исгэрлээ.
— Аль нь танай мах байсныг одоо би ялгахгүй, — гэв. — Хуурайгаа өгсөн хэмжээгээр нь буцааж болно. Үүнийг буцаавал хэний уутанд хийсэн ч норгоно.
Эмэгтэй савныхаа амыг том нээсэн хэвээр байлаа.
Өлзий дэргэдэх намхан тавцан дээр хуурай хүнсийг гарын алгаар хэмжиж байв. Борцны бүдүүн ширхэг, ааруул, хуурай ээзгий, шар тосонд хуурсан гурилыг хүмүүсийн авчирсан савнаас гарган нэг дор асгаагүй. Сав бүрийг хоослохын өмнө эзнээр нь харуулж, дараа нь хоёр ижил бус уутанд ээлжлэн хийжээ. Нэг атгыг баруун талын ширэн уутанд, дараагийнхыг бүсэн амтай бөсөн уутанд хийнэ.
— Буцааж авах хүн одоо хэл, — гэж Өлзий хэлэв. — Нэгэнт уясны дараа замын ачаа болно.
Өвчүү нэхсэн эмэгтэй Хуланы өргөсөн нойтон махыг хараад савныхаа амыг хумив.
— Хуурайгаас манай хувийг өг.
Хулан түүний савыг Өлзийд хүргэж өгөөд, нойтон зүсмүүдийг тэвшинд буцаасангүй. Саравчны голын дам нуруунд уясан хөндлөн модыг арчиж, мах бүрийг хооронд нь хүргэлгүй өлгөв. Доор нь тос, шүүс тосох модон тэвш тавилаа. Утаа дээврийн завсраар гарахын өмнө махны хоёр талаар тойрон тогтож байв.
— Үүнийг ачаанд оруулах уу? — гэж нэг залуу асуулаа.
— Гүйцэд хатвал иднэ. Өнөөдөр өргөвөл маргааш муудна.
Хулан түүний барьсан уутыг хойшлуулж, өлгөөтэй махны доорх тэвшийг хөлөөс хол тавилаа. Махыг орой эргүүлэх, галыг унтраалгүй утаа барих хүнийг нэрлэж, модны хэрэглээг Өлзийн үлдээсэн хоёр багцтай тулгав. Хэн нэгэн нүүсэн ч саравчинд үлдэх хүн ажил нь хаанаас үргэлжлэхийг мэдэхээр боллоо.
Чимэг тавцангийн цаанаас гарч ирээд, хормойдоо нуусан жижиг ааруулыг даавуун уутандаа хийв. Уутны аманд модон сэлэмний бүснээс тасалсан хуучин улаан утас байлаа. Өлзий түүн рүү харахад Чимэг ааруулыг буцаан авах гэсэнгүй.
— Энэ хэний хувь вэ? — гэж Өлзий асуулаа.
— Замын хүн гар хоосон байвал авна.
— Татвар уу?
Чимэг уутныхаа амыг татаж уяад, хуурай хоёр ачааны дунд бус, хаалганы дэргэд тавив.
— Өгөх юм.
Өлзий уутыг тэнд нь үлдээв. Харин өөрийн хэмжиж байсан ааруулын үйрмэгийг хоёр том уутанд тэнцүүлэн хийлээ.
Хүмүүс савтай хувиа аваад цөөрөхөд Хулан саравчны арын тавиураас хоёр бээлий гаргав. Нэг нь хүрэн ямааны нимгэн арьстай, алганы хэсгийг дахин давхарласан баруун бээлий. Нөгөө нь цайвар ишигний арьсаар хийсэн, арай богино зүүн бээлий байлаа. Ижил зүсэм олдоогүй тул бугуйн ирмэг нь ч адилгүй. Хоёул Зэрийн гарт таарна.
Баруун бээлий бүрэн хатаж, нугалахад шаржигнасангүй. Хулан алгыг нь дотогш эргүүлэн оёдлыг шалгаад, Зэрийн үлдээсэн бүсний тасархайд ороов.
Зүүн бээлийн эрхийний уг өглөөгүүр дахин ангайжээ. Тэр хатсан шөрмөсөн утсыг сугалж, шинэ утас сүвлэхэд арьсны зах чийгтэй хэвээр, хуучин нүхээр татах бүрд цоорхой нь томорно. Хулан нимгэн нөхөөсийг дотор талаас нь давхарлаж, хуучин нүхнүүдийг алгасан сийрэг оёв. Эрхий хаагдсан ч нойтон арьсыг хумихгүй гэж төгсгөлийн зангилааг чангалсангүй.
— Галд ойртуулбал хурдан хатна, — гэж Чимэг хэлэв.
— Хурдан хатвал эндээ хатуурна.
Хулан бээлийн эрхийд жижиг бөс чихэж хэлбэрийг нь алдуулахгүй болгоод, зүү, үлдсэн шөрмөсөн утас, нөхөөсний өөдсөнтэй нь хамт тусад нь ороов. Боодлын амыг бүрэн хаасангүй. Өлгөөтэй махнаас зайтай, утаа хүрэх тавиурын дээд үзүүрт тавилаа.
Хуурай баруун бээлийг авч гарахдаа Хулан нөгөө боодлын амыг дахин нэг сөөм дэлгэж, чийгтэй эрхий нь утаа авах зүг харуулан тавилаа.
13.2 — Хэсэглэсэн ажил
Зэр Хуланы босгонд ирэхдээ өөр айлын хөмөлдрөг мөрөндөө үүрч, нэг гартаа төмөр амсартай жижиг авдар барьжээ. Хөмөлдрийн бүч тасарсан, авдрын тагийг барих чагт нь алга байв. Хоёуланг нь өөр өөр газар хүргэх ёстой бололтой.
Хулан хаалганы дэргэд түүний мартсан өргөн сурны чагтыг барин зогсоно. Өглөөгүүр тэр хөмөлдрөгийг авахаар ирэхдээ чагтыг ширээн дээр үлдээсэн юм.
Зэр мөрөн дэх эдээ буулгалгүй гараа сунгав.
— Үүнийг хайж явлаа.
Хулан чагтыг өгөхөд тэр хөмөлдрийн цоорхойд тааруулж үзэв. Сур нь хатаж агшсан тул нүхэнд орохгүй байлаа. Зэр авдраа босго түшүүлээд, бүснээсээ хутга авч чагтын үзүүрийг нимгэлж эхлэв.
— Хасарын тэрэгний урд бүчийг үүрээс өмнө өгнө гэсэн, — гэж Хулан хэллээ. — Өлзийн түлээг орой тээж өгнө гэсэн. Манай ахын гүүг олно гэсэн. Энэ авдар хэнийх вэ?
— Хөл муутай залуугийн айлынх. Дотор нь эмийн юм байгаа гэнэ.
— Таг нь чиний ажил уу?
— Бадайн урланд чагт олдоно.
Зэр хутганы ирийг модон чагтаас хэт гүн оруулахад нарийн зомгол хугарч унав. Тэр хутгаа буцаан татаж, нөгөө талаар нь ахин нимгэллээ.
— Найрын махыг салгасан, — гэж Хулан хэлэв.
Зэрийн гар нэгхэн агшин зогсов.
— Буцаагаад нийлүүлж болно. Замын мэдээ тогтвол би...
— Чиний бие хаана байна, Зэр?
Тэр толгойгоо өргөв.
Хулан хөмөлдрөг, авдар, бүсэн дэх хоёр өөр айлын сур, түүний ханцуйд наалдсан тэрэгний тосыг дараалан харав.
— Өөрийгөө хэсэг хэсгээр нь хугалбал хүн бүр чамайг бүтнээр нь авна гэж чи боддог.
Гаднаас тэрэгний мод цохих чимээ хоёр удаа сонсогдов. Зэр хариу хэлсэнгүй. Чагтын үзүүрийг хутганы мохоо талаар дарж, нүхэнд орууллаа. Дараа нь сурны үзүүрийг өвдгөөрөө тогтоож, хоёр гараар татав. Хөмөлдрийн тасархай бүч нийлсэн ч нэг талын нүхэнд орох ёстой богино тээглүүр байсангүй.
Тэр бүснээсээ модон тээг гаргах гэтэл гар нь хоосон буцав.
Хулан босгоны дотроос хуурай баруун бээлийг авчирч түүний хажууд тавилаа.
— Баруун гартаа хий.
Зэр бээлийг аваад эргүүлж харав. Хүрэн арьсны алганд Хуланы дахин давхарласан хэсэг бараантаж, эрхийний оёдол бөх сууна. Тэр баруун гартаа углаад, чагтын сурыг дахин татав. Арьс олсыг гулгуулсангүй.
— Нөгөөх нь?
— Эрхий нь задарсныг нөхсөн. Өлзийн саравчинд хатаж байгаа.
Зэр зүүн гараа харав. Тэгээд хөмөлдрөгийн тасархай уяаг зүүн бугуйдаа ороож, мөрөндөө буцаан үүрлээ. Авдрыг нөгөө гараараа авахад бээлийтэй гарын хуруу төмөр амсрыг бүтнээр тойрч хүрсэнгүй. Тэр авдрыг тохойндоо шахаж тогтоов.
Хулан түүний хийсэн чагтыг шалгаад:
— Тээггүй бол замд ахиад гарна, — гэв.
Зэр хөмөлдрөгийг буулгасангүй. Хашааны цаад талаас нэрийг нь дуудахад тэр дуу гарсан зүг рүү харав.
— Урлангаас нэгийг тааруулж аваад хүргэнэ.
Хулан хариу хэлсэнгүй. Тэр босгоны дэргэд байсан урт модон тээгийг авч, дотогш оруулан хаалганы хажууд тавилаа. Зэрийн үүрсэн хөмөлдрөгт хэрэгтэй эд мөн байв.
Зэр авдраа арай дээр өргөж, бээлийтэй гараараа хөмөлдрөгийн сурыг дарсаар зам руу орлоо. Нар гэрийн хаяанаас салсан ч Хуланы тогооны дээр тавьсан тагийг хэн ч аваагүй байв.
13.3 — Ачааны өмнөх цаг
Саруул найрын хуурай идээг хоёр тэрэгт салгаж тавив.
Бөсөн уутыг намхан, шаврын тоормостой тэрэгний арын хөндлөвчийн дотор уяж, ширэн уутыг гурав дахь тэрэгний хажуугийн эсгийн доор шургууллаа. Хоёр уутны амыг өөр өөр зангилаагаар хаасан тул харанхуйд ч тэмтэрч танина. Нэг тэрэг онхолдлоо ч нөгөөгийн хоол хамт асгарахгүй.
Өлзийн саравчинд үлдсэн нойтон махыг Хасарын өмнөх ачааны дунд оруулаагүй. Дам нуруунд өлгөөтэй хэвээр, доорх утаа нь тасраагүй байв.
Гурван тэрэг замд багтахаар эгнэсэн ч дэргэд нь дөрөв дэх бүтэн арал сул зогсоно. Зургаан тэрэгнээс салгасан дугуй, буулга, хүзүүвчний ором шороон дээр үлджээ. Хасар тэрэг тус бүрийн ачааг нэг нэгээр нь дарж үзээд, хоёр дахь тэрэгний арын оосрыг суллав.
— Энд суух хүний өвдөг орохгүй, — гэв.
Саруул уутыг өргөж, аралтай хөндлөн тавьсан нарийн модыг гаргав. Доор нь хоёр гөлгөр хайрганы зай тэмдэглэсэн эсгийн өөдөс байлаа. Арван хүнээс наймд нь суудал олдсон хэвээр.
— Багажийг нэг тэрэгт бөөгнүүлээгүй, — гэж Хасар хэлэв. — Одоо хүнсийг салгавал оосор, сав нь хоёр дахин зай авна.
— Нэг уутыг хаяхгүй.
— Тэгвэл өөр юм гарна.
Саруул намхан тэрэгний доор уясан төмөр эдийн боодлыг шалгав. Тоормосны сэлбэг, тэнхлэгийн шаантаг, алхыг салгаж болохгүй. Харин хажуугийн өргөн эсгийд хоёр айлын илүү хувцас, хэрэглээгүй төмөр сав байлаа. Эзэн нь ирээгүй тул Хасар уяаг нь тайлсангүй.
— Зэр хаана байна? — гэж Саруул асуулаа.
— Доод айлын хөмөлдрөг хүргэнэ гэсэн. Тэгээд авдрын чагт олно гэсэн.
— Тэрэгний урд бүч?
Хасар мөрөө хавчив. Бүчинд таарах урт модон тээг урлангийн хананд хэвээр өлгөөтэй байлаа.
Саруул хоёр гөлгөр хайргыг эсгийн өөдсөн дээр буцаан тавив. Ачаа бүрэн татагдахаас өмнө хоёр хүний газар гаргах хэрэгтэй. Тэр хүнсний уутанд гар хүрсэнгүй. Өргөн эсгийний эзнийг дуудахаар нэг хүүхдийг явууллаа.
Зургаадай саравчны цаанаас ирэхдээ газрын зурагт хэрэглэсэн урт олсыг мөрөндөө ороожээ. Бугуйн хялгасан уяа ханцуйны завсраар нэг үзэгдээд далд оров. Тэр гурван тэрэг, тусдаа зогсох дөрөв дэх арал, газар дээрх хоёр хайргыг дараалан харав.
— Доод гарцын замыг дахиад үзэх үү? — гэж асуулаа.
— Үзсэнээрээ явна.
Саруул ширэн уутны зангилааг тэрэгний аралд ойртуулж, сул үзүүрийг нь дотогш хийв.
— Өнөөдөр нар модот хярын ар өөд хэлбийхэд гурван тэрэг доод гарцын аманд байна. Сүүлчийн ачааг татахаас өмнө би тэнд хүлээнэ.
Зургаадай мөрөн дэх олсыг тайлж, үзүүрийг нь намхан тэрэгний арал дээр тавив.
Саруул үргэлжлүүлэв.
— Хойд талын морьдыг хөдөлгөж, модот хярын завсрыг харах хүн хэрэгтэй. Тэрэгтэй хамт явах бол тэр зай чинийх. Үгүй бол би өөр хүн, өөр ачаа тавина.
Зургаадай доод зам харагддаггүй саравчны ханын цаад зүг харлаа. Дараа нь тэрэгний арал дээр тавьсан олсоо буцаан хураав.
— Тэнд очно, — гэв.
Саруул толгой дохилоо. Тэр хаашаа явна гэж дахин асуусангүй. Гурав дахь тэрэгний хажууд сөхөрч, хуурай идээний уутны доорх эсгийг татаж тэгшлэв. Сүүлчийн ачааны уяа тэр цаг хүртэл сул үлдлээ.