10.1 — Үүрийн уяа
Үүрийн жавар хөлдүү хомоолын ирмэгийг цайруулжээ. Саруул хашааны аманд хүрэхээсээ өмнө гүү сүргээсээ түрүүлж түүнийг танив. Амьтан урд хоёр хөлөө ээлжлэн сул тавьж, дэлэн доогуураа хөлдүү шороог үнэрлэнэ. Унага нь эхийнхээ цаад бөөрөнд, намхан аргамжааныхаа хүрээнд хүзүүгээ сунган зогсож байлаа.
Харин гүүний дэлэнд бараан хөх уяа зангилаатай байв.
Өчигдөр Саруулын цайвар гогцоо байсан атга дэлэнд нас ахисан зарц нарийн сур ороожээ. Үзүүрийн ганц сөөм нь хар үсэн дундаас цухуйна. Саруул гараа хүргэхэд сур хяруунд хатуурсан ч зангилаа нь хэвээр чанга байлаа.
Тэр уяаг тайлсангүй. Тэжээлийн жижиг тэвшийг гүүний өмнө тавьж, мөсийг нь хагалсан уснаас бага багаар уулгав. Гүү эхний балгыг залгичаад хошуугаа өргөн, унаганыхаа зүг тургилаа. Унага аргамжаагаа чангалан хүрч ирээд дэлэн доогуур шургаж, хэсэг хөхөв. Саруул сүүлний угийг нь түшиж, гүүний баруун хойд хөлийг ажиглав. Өвдөгний дээрх хуучин чилээ хүйтэнд чангарсан ч туурайгаа бүтнээр нь гишгэж байлаа.
Мэнгэтү гэрийн үүднээс дээлээ бүслэн гарч ирэв. Тэр хөх уяаг тэмтэрч үзсэнээ, гүүний ам руу орж шүдийг нь үзэхэд Саруулд туслав.
— Хөхөв үү?
— Хөхлөө.
Мэнгэтү хашааны гадна талын замыг харав. Хоёр айлын утаа босож, усны зүг хувин барьсан хүн явна. Гүүг өөр уяанд аваачихын тулд унага, хоёр даага, хашааны аман дахь тэргийг хөдөлгөх хэрэгтэй байлаа. Хажуу айлын нохой тэднийг хараад аль хэдийн хоёр хуцжээ.
— Өчигдөр шаврыг нь харсан хүн өнөөдөр хашааг хоосон үзнэ, — гэж Мэнгэтү аяархан хэлэв.
Тэр гүүний хошууг алгадаж, дэлний хөх сурыг хумсаараа оролдов. Зангилаа хөдөлсөнгүй.
Замын цаанаас морьдын хөл сонсогдов. Тайчуудын нөлөөтэй хүний залуу дагуул хоёр хүнтэй ирж, хашааны аманд буулаа. Өчигдөрхөн тоосонд гандсан байсан дээлнийх нь хормой энэ өглөө цан татжээ. Нэг хүн нь урт аргамжтай, нөгөө нь эмээл дээрээ хоосон ногт өлгөсөн байв.
Дагуул гүүний ам, нуруу, хөлийг үзээд дэлэн дэх уяаг татаж шалгав.
— Энэ явна.
— Унага нь хөхөж байгаа, — гэж Саруул хэллээ.
Тэр унагыг нэг хараад:
— Үлдэнэ. Замд саад болно.
Мэнгэтү түүний өмнө очив.
— Манайх танай хүний замын албыг олон жил таслаагүй. Энэ гүү айлын гол унаа. Унага нь ч эхээсээ салаагүй байна.
Залуу дагуул түүний үгийг дуустал сонсоод, хөтөлж ирсэн хүнийхээ гараас ногтыг авав.
— Гол унаагаа өгөөгүй айлын дараагийнхыг үзнэ. Өчигдрийн хэл хүрсэн. Өнөөдөр явна.
Мэнгэтү хашаан доторх хоёр даага, тэрэгний дэргэдэх туранхай морийг нэг нэгээр нь харлаа. Дараа нь гүүний жолоог Саруулын гараас авав. Алга нь хэсэг зуур түүний гар дээр тогтсоноо сулрав.
— Унагыг нь барьж үлдээгээрэй, — гэж тэр хэлэв.
Саруул жолоог тавьсангүй.
— Эзнийг нь хэл.
Дагуул хөмсгөө хөдөлгөв.
— Тамгыг нь мэдэж байгаа.
— Тамгыг биш. Хэний гүүг, хэний хэрэгт авч яваагаа энэ хүмүүсийн өмнө хэл.
Усны хувинтай эмэгтэй замын захад зогссон байлаа. Хажуу айлын өвгөн хашааныхаа гаднаас харна. Дагуулын авчирсан хоёр хүн ч дуугүй хүлээв.
Мэнгэтү Саруулын мөрөнд хүрсэн ч түлхсэнгүй.
Залуу дагуул хэсэг зуур гүүний дэлэн дэх уяаг илээд:
— Мэнгэтүгийн тамгатай энэ гүүг тайчуудын нөлөөтэй хүний дээд замын адуунд авч байна. Манай хүний сүрэгт өнөөдрөөс нийлнэ. Та нар сонсов уу?
Аргамж барьсан хүн:
— Сонслоо, — гэв.
Хажуу айлын өвгөн ч хашааныхаа цаанаас:
— Сонслоо, — гэж давтлаа.
Саруул жолоог суллав.
Дагуул татахад гүү унага руугаа огцом эргэж, олс Саруулын алган дундуур шурган гарав. Арьс халуу оргиж, долооворын угт нарийн улаан судал татлаа. Тэр гараа хумих зуур гүүг хашаанаас гаргав. Унага эхийнхээ араас цоройж, намхан уяагаа цээжээрээ татан ориллоо.
Саруул өвдөглөж, унаганы аргамжийг өндөрсгөн богиносгов. Дахин босоход гүүний хөлийн чимээ замын чулуу руу орсон байлаа. Баруун гар нь өөрийн эрхгүй жолоо атгах мэт нугарснаа, дотроо юу ч үгүй хаагдав.
10.2 — Нэг гүүний хажууд
Хураасан гүүг дээд замын солбицол хүртэл явган хүргүүлэхээр залуу дагуул Саруулыг дуудсан байв. Хасар тэрэгний дугуйн хигээс хэмжсэн нарийн модоо бүсэндээ хавчуулан дагалаа. Зэр бас иржээ. Зургаадай морьдын араар алхаж, гүүний баруун хойд хөлийн мөрийг харна.
Дөрвүүлээ гүүний хажууд явсан ч жолоо нь дагуулын гарт байлаа.
Салхи өглөөний утааг доош дарж, айлуудын завсраар тархаана. Гүү хэд алхам тутамд эргэн тургихад дэлний бараан хөх сур савлаж, араас нь Саруулын харц хамт хөдөлнө.
Хасар эхэлж дуугарав.
— Энэ гүүг холын унаанд авахад тэрэгний нэг тал сул үлдэнэ. Мэнгэтүгийн ачааны тэрэг хоёр адил татлагатай явдаг.
Дагуул алхмаа сааруулсангүй.
— Тэрэг нь явж чаддаг юм уу?
— Голыг нь сольсон. Арын дугуйн гурван хигээс шинэ.
— Хэд байна?
Хасар хариулахын өмнө бүсэн дэх модоо аван хуруундаа эргүүлэв.
— Явах нь хоёр. Засвал нэг нэмэгдэнэ.
Дагуул түүний нүүр рүү бус, доод толгойн саравчнууд руу харлаа.
— Тэгвэл тэрэг бас хэрэг болно.
Хасар модоо буцаан бүсэндээ хийв.
Саруул гүүний дэлэн рүү заалаа.
— Энэ манай залуу үржлийн гүү. Сүү нь буугаагүй байна. Унага нь өнөө өглөө хөхсөн. Эхийг нь ингэж таславал хоёулынх нь явдал муудна.
— Унага нь хэр том бэ?
Саруул дуугүй болов. Зэр түүний оронд:
— Зам дагаад явчих насны. Гэхдээ эхгүй бол...
Дагуул Зэрийн үгийг тасалсангүй. Харин хөтөлж явсан хүн рүүгээ:
— Тамгатай унага гэсэн. Өсөхөөр нь мэдэж бай, — гэв.
Саруул гүүний нуруунд тогтсон хярууг ханцуйгаараа нэг шудраад гараа авлаа.
Зэр дагуулын хажууд очив.
— Манай садангийн доод айлд нэг гүү бий. Би оронд нь ярьж авчирч болно. Энэ хоёрыг салгахгүйгээр...
— Хэний айл?
Зэр замын баруун доорх утаа руу харав.
— Хуланы ахынх.
— Ямар зүсмийн, хэдэн настай?
— Хээр. Нас нь... явдалтай. Би өнөөдөр очно.
Дагуул жолоогоо Зэрт атгуулаад, бүснийхээ уяаг чангалах зуур:
— Нар ташихаас өмнө авчир. Байхгүй бол нэрийг нь дахиж бүү хэл, — гэв.
Зэр жолоог авмагцаа гүүний аясаар хоёр алхсанаа, дагуул гараа сунгахад буцааж өгөв.
Зургаадай гүүний хөлийн мөрнөөс нүдээ салгалгүй:
— Баруун хойд хөлөө хүйтэнд богино тавьдаг. Амны зүүн талд хуучин шалбархайтай. Хатуу амгай хийвэл замын дунд толгойгоо булаана, — гэж хэллээ.
Дагуул тэр даруй гүүний амыг сөхөж үзэв. Дараа нь өвдгийг нь тэмтэрч, хөтөлж явсан хүнд:
— Энэ дээр зөөлөн ногт тавь. Эхний урт замд биш, ачаанд явуул. Өөр бүтэн амтай унаа доороос ол, — гэв.
Тэр айлуудын морьтой хашаа бүрийг явуут тоолох мэт харлаа. Зургаадай хэлэхээр зэхсэн үгээ залгив. Өчигдрийн шаварт удаан зогссон хоёр морь доод уяанд харагдаж байлаа. Тэр тийш дахин хараагүй.
Замын солбицолд таван морь аргамжтай байв. Дагуул гүүг тэдний захад уяж, дэлний хөх сурыг татаж шалгалаа. Гүү доод айлуудын зүг хүзүүгээ сунган нэг урт янцгаав.
Зэр алсын утаа руу хараад:
— Би гүү олно, — гэв.
Хэн ч хариулсангүй.
Дагуул Хасарын бүсэн дэх нарийн модыг заав.
— Нар жаргахаас өмнө хэдэн тэрэг хөдөлгөж чадах вэ?
10.3 — Дууны цаана
Үд дөхөхөд унага уяандаа тогтохоо болив.
Эхний удаа алсын янцгаах чимээ хадны дээгүүр нимгэн ирэхэд чихээ сортойлгон зогсжээ. Дараагийн удаа хойд хөлөө түлхэж, аргамжааныхаа гадсыг хажуу тийш нь ганхууллаа. Саруул очих зуур гурав дахь удаа татаж, хүзүүнийх нь доогуур олс шигдэн амьсгаа нь хэржигнэв.
Саруул уяаны өөдөөс нь татсангүй. Гадасны хажуугаар гүйж очоод олсыг доош дарж, унаганы мөртэй зэрэгцэн явсаар хүчийг нь тойрууллаа. Гадас хөрсөн дотроо хөдлөхөд тэр олсыг суллан, унаганы толгойг хажуу тийш эргүүлэв. Амьтан хойд хоёр хөл дээрээ халтирч, өвдгөөрөө шороонд хүрсэн ч унасангүй.
— Урт сур авчир, — гэж Саруул хэлэв.
Зургаадай тэрэгний дэргэдээс сур авч гүйж ирлээ. Хасар араас нь модон шаант авчрав. Саруул богино аргамжийг тайлалгүй, урт сурыг түүнтэй давхарлан холбоод хашааны булангийн бүдүүн баганаар гүйлгэв. Шууд боосонгүй. Үзүүрийг нь алгандаа ороон, унага огцом зүтгэх бүрд бага багаар тавьж, буцах бүрд нь хураалаа.
Өглөөгүүр олсонд түлэгдсэн гар нь дахин хорсов. Тэр атгалтаа сольж, тохойгоороо сурыг тогтоов.
Мэнгэтү гэрийн цаанаас нэгэн номхон даагыг хөтөлж ирэн унаганы хажууд тавилаа. Унага даагыг үнэрлээд, тэр дороо толгойгоо дахин уулын зам руу өргөв. Алсаас гүүний дуу дахин сонсогдов. Энэ удаа арай бүдэг байлаа.
— Манай хүн ийм үед айлаа орхидоггүй, — гэж Мэнгэтү хэлэв. — Ус хөлдөх жил зам нээлгэж өгсөн. Өвс тасрахад доод хөндийгөөс оруулж байсан. Нэг гүүгээр тэр холбоо тасрахгүй байж болно.
Тэр унаганы хөлөрсөн хүзүүг хуурай эсгийгээр дарж, олс хүрсэн газрын үсийг хоёр тийш нь салгав.
Хасар шаантыг гүн суулгаж, хөрсийг хөлөөрөө нягтлав.
— Тэрэг асуусан, — гэв.
Мэнгэтү түүний зүг хараад:
— Асуух нэг хэрэг. Авах өөр хэрэг.
Зэр доод замаас ганцаараа ирэв. Гутлынх нь түрийд шарилжны үр наалджээ. Саруул түүний араас морь хайсан ч юу ч байсангүй.
— Хуланы ахын гүүг хүргэн нь өчигдөр авч явсан байна, — гэж Зэр хэлэв. — Цаад айлд нэгийг сураглана. Орой гэхэд...
Тэр өгүүлбэрээ гүйцээсэнгүй. Унага дахин зүтгэж, Саруулын гар дахь сур чангарлаа. Зэр ойртож мөрөөр нь түшив. Саруул түүнийг түлхэлгүй, сурыг хаанаас барихыг зааж өглөө.
Зургаадай хашааны гадна зогсоно. Бугуйнд нь адууны хялгасан нарийн уяа салхинд хөдөлж байв.
— Тэргийг асуусан хүн маргааш авахгүй ч байж мэднэ, — гэж Мэнгэтү түүнд хэлэв. — Манай хүний нэр доор байвал өөр айл түрүүлж өгнө.
Зургаадай хариулах гэж удлаа.
— Аль айлыг түрүүлж хэлэхийг нь би мэдэхгүй байна. Бас өгсөн юм нь хэнийг үлдээхийг мэдэхгүй байна.
Мэнгэтү эсгийгээ сэгсэрч, унаганы нуруунд дахин тавив.
Алсын гүү нэг удаа тасалдан дуугарав. Унага бүх биеэрээ урагш шидэж, Зэрийн хөл шороон дээр гулслалаа. Саруул сурыг баганаар нэг тойруулан хүчийг нь намдааж, амьтны хүзүүн дэх богино олсыг хоёр хуруугаараа суллав. Хэржигнэсэн амьсгаа нь задгайрав.
Тэр унаганы чихний ар дахь хөлсийг алгаараа шудрав. Дараа нь уулын зам руу харан:
— Тэд биднийг дайнд ялуулах гэж бэлтгээгүй. Тэд биднийг зарцуулж байна, — гэв.
Мэнгэтүгийн гар эсгийн дээр хөдөлгөөнгүй болов. Хасар шаантны толгойг нэг удаа нүдээд л зогсов. Зэр сурнаас атгасан хэвээр, уруулаа нээсэн ч юм хэлсэнгүй.
Зургаадай хашааны амнаас дотогш нэг алхлаа. Тэгээд бугуйн дахь хялгасан уяаг ханцуй дороо хийв.
— Одоо аль зам нь нээлттэйг ч мэдэхгүй байна, — гэж тэр хэлэв.
Унага дахин эхээ дуудлаа. Хариу ирсэнгүй. Чихээ өндөр хэвээр уулын зүг харж, үе үе сурыг чангалсаар байв. Үд өнгөрөхөд тэр дуугарахаа болилоо. Саруул олсыг сул тавиагүй. Адууны цуваа уулын цаад замаар аль хэдийн холдсон байлаа.
10.4 — Авдрын багтаамж
Шөнө айлуудын гал намдсаны дараа Саруул авдрын тагийг өргөв.
Өдөр гэрийн хойморт том харагддаг авдар дотроосоо хавчиг байлаа. Доор нь зузаан эсгий, дээр нь өвлийн нэхий, оёдлын жижиг уут, хоёр тогооны нэгний хагархай таг, хүүхэд ахуйн үеэс үлдсэн богино бүс, эмээл засах сур давхарлан оржээ. Саруул бүгдийг нь гаргаж, гэрийн баруун талд гурван хэсэг болгов.
Хөнгөн нэхийг нимгэн эсгийд ороож, оёдлын уутыг дунд нь хавчуулав. Хоёр өдрийн хатаасан махыг жижиг ширэн хүүдийд хийж, амыг нь тосондсон утсаар уялаа. Гүүний хуучин зөөлөн ногтыг гартаа авснаа хэсэг харж суув. Дараа нь төмөр амгайнаас нь салгаж, сурыг нь тэрэгний засварын боодол руу хийлээ.
Мэнгэтү сэрж, тохой дээрээ өндийв.
— Юу хийж байна?
— Багтааж үзэж байна.
— Хаашаа?
Саруул нэхийний үзүүрийг дотогш нугалж, хоёр ороов. Хариу хэлэхээс өмнө гэрийн гадна хэн нэгэн ханиалгаад өнгөрөв. Мэнгэтү босож үүдний эсгийг сөхөн харснаа буцаан буулгалаа.
— Хөршийнхэн шөнө чихтэй, — гэж тэр намуухан хэлэв.
Саруул багцын уяаг шүдээрээ татаж чангалаад, дуугаа намсгав.
— Нэг тэрэгт юу орохыг үзэж байна.
— Нэг тэрэг хөдөлбөл хэний нүднээс далд явах юм? Манай гэр энд байна. Унага энд байна. Үлдсэн адуу энд байна.
— Тийм болохоор л юуг түрүүлж авахыг үзэж байна.
Мэнгэтү гаргаж тавьсан эдийн дунд суулаа. Тэр өвлийн эсгийг эрхий, долоовороороо дарж зузааныг нь үзээд буцаан тавив.
— Зам нээгдэхгүй бол хүүхэд, хөгшид хээр хононо. Хамгийн сайн гүү байхгүй.
— Одоо байхгүй болсон хойно нь тоолох хэрэгтэй.
Мэнгэтү авдрын ёроолд үлдсэн хоёр модон аягыг зэрэгцүүлэн тавьж, хооронд нь жижиг сур хавчуулав.
— Өглөө буцааж хийж болно, — гэв.
— Болно.
Саруул гурван багцыг авдарт буцаан хийсэнгүй. Нэхийг үүдний баруун хананд, засварын боодлыг тулганы цаад талд, хүнсийг хоосон арьсны саванд тус тус нууж тавилаа. Өдөр тутамд гар хүрэхэд ойр, гаднаас харахад байр нь өөрчлөгдөөгүй байв.
Тэр гэрээс гарахад шөнийн жавар уушгинд хатгав. Унага хашааны дотор номхон дааганы хажууд зогсож, эхийнхээ байсан уяаг үнэрлэнэ. Саруул түүн дээр очсонгүй. Тэрэгний саравчинд бүдэг гэрэл асаж байлаа.
Хасар гол төмрийн дэргэд сууж, гурван богино модон дээрх хэрчлээсийг хуруугаараа тэмтэрч байв. Саруул дотогш ороход тэр нэгийг нь эргүүлэн харлаа.
— Зэрийн амласан гүүг бүү оруул, — гэж Саруул хэлэв.
— Оруулаагүй.
— Өрийн хүнийг ч бүү тоол.
Хасар түүнийг харав.
— Тэгвэл юу тоолох вэ?
— Бүтэн дугуйтай тэрэг хэд байна. Татах амьтан хэд байна. Нэг шөнийн дотор хүүхэд, хөгшидтэй хэдэн айлыг замд гаргаж чадах вэ. Эвдэрвэл газар дээр нь засах мод, сур нь аль тэргэнд багтах вэ.
Хасар хэрчлээст моднуудаа өвдөг дээрээ зэрэгцүүлэв. Нэгийг нь хойш тавьж, нөгөөгийнх нь хугархай үзүүрийг хумсаараа тэмтрэв.
— Хэзээ?
— Маргааш нар буухаас өмнө мэдэх хэрэгтэй.
Саравчны гадна адуу тургилаа. Хасар хаалганы завсраар хашааны зүг нэг хараад, моднуудаа алган дээрээ хураав.
— Өрийг бол тоолж чадна, — гэв. — Хэрэгцээг одоохондоо чадахгүй байна.