03.1 — Олон гар
Нэрийг нь мэдэх хүн олдоогүй байхад гүүнд хүрэх гар харин олон байлаа.
Хашааны хүйтэн шургаан дээгүүр бөхийсөн нэг нь дэлийг нь шүүрэхээр, нөгөө нь хүзүүний олсыг татаж ойртуулахаар зэхжээ. Торгуй хаалганы дэргэд зогсон, мөнгөн товруутай ташуурынхаа ишээр хашаа тог тог товшино. Өчигдөр сунан ганхсан доод шургааг Хасар шөнөдөө өөр модоор сэлбэсэн бололтой. Шинэ модны цагаан зоргодос үүрийн бүдэгт хүртэл ялгарч байв.
Гүү хашааны холын буланд бөгсөөрөө шахан, толгойгоо мөр давуулан эргүүлжээ. Амьсгаа нь цагаан уур болон бутарч, шөнийн хүйтэнд хөлөрсөн хүзүүнийх нь үс наалдан царцсан байлаа. Хойд нэг хөлөө амрааж байсан ч хашаа товших бүрд туурайгаа газар бүтэн тавина.
— Наад чимээгээ боль, — гэж Саруул хэлэв.
Торгуй ташуураа алгандаа хөндлөн тавилаа.
Товших чимээ тасрахад шургаан дээрх гаруудын ханцуй шүргэлдэх нь сонсогдов. Нэг хөвгүүн хашаа давуулсан гараа татсангүй.
Саруул хаалганы дэргэд очоод:
— Гараа ав, — гэв.
— Дэлнээс нь бариад өгье гэж байна.
Саруул түүний бугуйг зөөлөн доошлууллаа. Хүү хуруун дээрээ наалдсан хярууг үлээн, бусдын ард орж зогсов.
Мэнгэтү хашааны гадна адууны хомоол өшиглөн зогсоно. Дээлээ бүслээгүй, мөрөн дээгүүрээ нөмөрсөн тул гэрээсээ яаран гарч ирсэн нь илт. Тэр гүүний дөрвөн хөлийг нэг нэгээр нь ажиглаад:
— Нар гартал ядаж явдалтай эсэхийг нь мэдэх хэрэгтэй. Өнөө хүү ахиад ирнэ гэсэн, — гэв.
Өчигдөр усан дээр гүүг асуусан тайчуудын хүний залуу дагуулыг хэлж байлаа. Асуухдаа нэг их хэрэг болгосон шинжгүй байсан ч хоёр дахин эргэж харсан нь Саруулд үлдсэн юм.
— Явдалтайг нь унаж байж л мэдэх үү? — гэж Саруул асуулаа.
Мэнгэтү охиноо нэг харснаа хашааны ам руу дохив.
— Тэгвэл хар. Харснаа надад хэл. Хүн ирэхээс өмнө хэл.
Зэр шургааны цаанаас гарч ирэв. Үүрийн жаварт хацар нь улайж, нэг гартаа урт сур, нөгөөдөө эсгий тохом барьжээ. Тохмыг цасан дээр бус, хөмөрсөн тэвшний ирмэгт тавиад урт сураа эвхэн шургаанд өлгөв.
— Хаалгыг нээгээд өөрөөр нь хөдөлгөж үзэж болно, — гэв.
Торгуй ташуурынхаа сурыг бугуйндаа ороогоод хаалганы түгжээг өргөхөд Саруул гараар нь дарлаа.
— Эхлээд хөлийг нь харна.
— Хашаан дотор орж байж харна биз дээ.
— Хоёроос олон хүн орохгүй. Урд нь битгий зогс.
Мэнгэтү мөрөн дээгүүрээ нөмөрсөн дээлээ татаж бүслээд, шургаан дээр бөхийсөн хүмүүсийн завсраар орлоо.
— Хөвгүүд, хаалганы амыг сулла. Торгуй, яараад унагачихвал явдлыг нь өнөөдөр мэдэхгүй, — гэв.
Хоёр хөвгүүн ухарсан ч арын хүмүүсийн хөлд тулж зогсов. Хүйтэнд хөшсөн гутал цас чахруулж, хаалганы өмнөх нарийн зай тэр хэвээрээ үлдлээ.
Зургаадай арай хожуу ирэв. Мөрөндөө нумгүй, хутгаа бүснийхээ ард хийсэн, гар хоосон байлаа. Саруул түүнийг хармагцаа өчигдрийнх шиг айж байгаагаа нуух гэж оролдох болов уу гэж бодсон ч Зургаадай шууд гүүнд биш, хаалганы шургаа, газар чирэгдсэн олс, дотроос нь хашаа түшсэн туурайн мөрийг харав.
Саруул түүн рүү толгой дохив. Зургаадай гүүний чих, нүдийг харах гэж шургаанд наалдсангүй. Хаалганы нөгөө талд очоод, онгойход нь өөрөө замд орохгүй зай авав.
Торгуй ташуурынхаа үзүүрийг тайлан бугуйнаасаа суллав. Зэр урт сураа өлгөөтэй нь орхиод, хоосон гараа харуулан хаалганы дэргэд ирлээ.
Мэнгэтү арын хүмүүсийг ахин ухраах зуур Торгуй түгжээг тавив. Хаалга гадагш эргэхэд хөвгүүд зай тавих гэж нэг нэгнээ түлхэн, Торгуй, Зэр хоёрын араас дотогш шахагдлаа. Зургаадай ганцаараа орсонгүй.
Гүү эхлээд толгойгоо өндөр авч, дараа нь хананд шахагдсан мөрөө суллах зай хайж хажуулдав. Торгуй урдаас нь сур барьж, Зэр бөгсөн талаас нь тойрох гэсэнд гүү хоёр хүний завсрыг харлаа. Завсар нь нэг хүн багтахааргүй нарийн байв.
— Хажуугаас нь оч, — гэж Саруул хэлэв. — Урд нь битгий зогс.
— Хажуу нь алга, — гэж Зэр хэлэв.
Тэр үнэн хэлжээ. Хоёр хөвгүүний нэг нь зүүн шургаанд, нөгөө нь хаалганы аманд зогсож, Торгуй гүүний баруун мөрийг хаасан байлаа. Гүү хүзүүний олсоо гишгэж, хөлөө суга татав. Олс газраар огцом гулсаж, Торгуйн гутлын хоншоонд орооцолдов.
Торгуй хөлөө татахдаа гүүний дэлнээс зуурлаа.
Гүү урд хоёр хөлөө газраас хөндийрүүлж, цээжээ өөд татав. Торгуй дэлийг тавьсан ч оройтжээ. Амьтан газардмагцаа баруун хойд хөлөө гадагш хаяж, хашааны модыг дүлий дуугаар өшиглөв. Шинэ шургаа доргисон ч мултарсангүй. Харин хүзүүний олс хөл доороос нь татагдан, элэгдсэн хэсгээрээ тас үсрэв.
Нэг хөвгүүн хаалганы зүг дайрахдаа Зэрийг мөргөж унагалаа. Зэр гарынхаа алгыг газарт тулж амжсан боловч хөлдүү газар өвдгөөрөө буув.
— Одоо гар, — гэж Саруул хэлэв.
Энэ удаа хэн ч маргасангүй. Хоёр хөвгүүн түрүүлж, Зэр араас нь гарлаа. Мэнгэтү тэднийг хаалганы амнаас цааш явуулаад Зэрийн алгыг эргүүлэн шалгав. Зэр гараа татаж, тэвшний ирмэгээс тохмоо авлаа. Торгуй ганцаараа гүүний өөдөөс харсан хэвээр зогсов. Ташуурынх нь мөнгөн товруу үүрийн гэрэлд цайран харагдана.
— Би барьчих шахсан, — гэв.
Саруул хаалгыг барьсан чигээр хүлээв. Гадна зогссон хүмүүсээс хэн ч Торгуй руу харсангүй. Зэр хаалганы завсраар гараа сунгахад Торгуй шуунаас нь барьж гарлаа. Тэр ташуураа авахдаа доош тонгойж, Зургаадайн хажуугаар өнгөрөхөд мөнгөн товруу нь шургаанд үл ялиг шүргэв. Энэ удаа Торгуй өөрөө дууг нь дарж барилаа.
Хашаанд Саруул, Зургаадай хоёр үлдэв. Мэнгэтү гадна зогссоор байсан ч дуугарсангүй.
Гүү хойд буланд эргэн очоод баруун хөлөө бүтэн гишгэхгүй, туурайн үзүүрээр газар шүргүүлэн зогсов. Саруул түүний урд талаас тойрсонгүй. Хашааны мод дагуулан, мөрнөөс нь хол, амьтан толгой эргүүлэх бүрд зогсож, чих нь урагшлахад нэг алхав.
Ойртож ирэх тусам өчигдөр хөлс гэж харсан бараан судал нь зүгээр хөлс биш болох нь мэдэгдлээ. Чихний арын үс хоёр талдаа халцарч, хүзүүний доогуур нарийн сорви хөндлөн татжээ. Амны зүүн өнцөг цуурсан, урд баруун шилбэнд хуучин олсны цагариг шиг бараан мөр байв. Арьс нь өнөө өглөөгийн таталтаас биш, өмнө нь олон дахин чанга татагдсанаас зузаарчээ.
Саруул гараа сунгаагүй. Гүүний хэвлийн доогуур харж, дэлэн нь хөндүүрлэн татсан эсэхийг ажив. Дэлэнгийн нэг тал үл мэдэг чинэрч, гүү арын хөлөө ойр ойрхон сольж байлаа. Унагатай байж мэднэ. Эсвэл сүү нь татарч яваа ч байж мэднэ. Холоос ялгахад эрт.
— Хөл нь эвдэрсэн үү? — гэж Мэнгэтү гаднаас асуулаа.
— Явах хөлтэй. Хүнээс зайгүй болчихсон байна.
— Ямар хүнээс?
Саруул сорвины хоёр захыг нүдээрээ дагууллаа. Олс хаагуур татсаны өргөн нь үлдсэнээс биш, хэний гар татсаныг хэлэх мөр байсангүй.
Гүү толгойгоо эргүүлэхдээ тасарсан олсны үзүүрийг хажуу руугаа савлуулав. Зургаадай хаалганы дэргэд тонгойж, үзүүрийг нь авлаа.
— Наашаа өг, — гэж Саруул хэлэв.
Зургаадай олсыг атгууллаа. Тасарсан үзүүр нь түүний алган дээр ширүүн, бүлээн байв.
— Үүгээр барих уу? — гэж тэр асуув.
Саруул олсыг буцаан гарт нь тавилаа.
— Барихгүй. Одоохондоо үүнийг хэрэглэж болохгүй.
Тэр хашааны хаалгыг бүрэн нээв.
03.2 — Сонгосон зай
Зургаадай тасархай олсыг хашааны аманд тавиад дээрээс нь чулуу дарлаа.
Гүү олс унасныг сонсож, толгойгоо өргөв. Хаалга өмнө нь нээлттэй боловч гадна талд хүн, морь, хашлага, голын уруу зам ээлжлэн харагдана. Нар дэнжийн ирмэгээс цухуйж, хашааны урт сүүдэр хаалганы дундуур ташуу унажээ.
Саруул өчигдөрхөн адуу гаргасан замаар энэ өглөө хоёр намхан шургаа зоолгож, голын зүг өргөссөн урт хонгил гаргуулсан байв. Нэг тал нь түр хашаа, нөгөө тал нь дэрс, намхан хашлага. Хонгилын цаад үзүүр голын хайрган захад хүрээд нээлттэй болно. Усанд ойртвол гүү өөрөө уух эсэхийг шийднэ. Ойртохгүй бол буцааж шахахгүй.
Гэвч энэ тухай сонссон хүмүүс гүүг явуулахыг биш, хаашаа зугтахыг нь харахаар цуглажээ.
Зургаадай хашааны амнаас баруун тийш гурван алхам зай авч зогсов. Салхи голоос өгсөн үлээж, гүүний зүг түүний үнэрийг хүргэнэ. Тэр байр муу байлаа. Зургаадай хонгилын нөгөө тал руу тойрч, салхийг мөрөөрөө авлаа.
— Наанаа бай, — гэж Саруул хэлэв. — Зүүн мөрөө л хаа. Урагш битгий ор.
Зургаадай толгой дохив.
Зэр гадна зогсож, өглөө өвдөглөсөн тохмоо шорооноос сэгсэрч байлаа.
— Би хаана байх вэ?
— Хүмүүсийн дэргэд.
Зэр тохмыг эвхэж тавиад хүмүүсийг хашлагаас хоёр алхам ухраав. Торгуй түүний үгэнд орсонгүй. Шинэ шургааны үзүүрт ташуураа тулан зогсож, гүүг өөр лүү нь гарч ирвэл барихад бэлэн мэт харагдана.
Саруул хашааны арын булан руу алгуур алхав. Тэр гүүний бөгсөн талд шулуун орохгүй, хашааны дагуу явж, мөрөн дээр нь өөрийн биеийн даралтыг үл мэдэг нэмэв. Гүү баруун чихээ түүнд өгч, урд хоёр хөлөө сольж тавилаа. Толгой нь нээлттэй хаалга руу эргэв.
Зургаадай гүүний нүдэнд харагдах атлаа замаас нь гарч зогсов. Хэрэв амьтан шулуун гарвал түүний өмнүүр өнгөрнө. Зүүн тийш хажуулбал тэр нэг алхам дөхөж хаана. Баруун тийш дайрвал дэрсний хажуугийн намхан хашлага ганцаараа тогтоохгүй.
Гүү нэг алхав. Тэгээд сүүдрийн зааг дээр зогсов.
Нар туссан газар, хашааны хүйтэн сүүдэр хоёрын заагт буулгасан олс шиг шулуун хар зурвас тогтжээ. Гүү түүнийг үнэрлэж үзээд урд хөлөө буцаан татлаа.
Саруул ахиж шахсангүй. Хүлээв.
Хашааны гадна нэг хүн ханиалгахад гүүгийн хүзүү чангарлаа. Зэр эргэж хараад өнөө хүнийг цааш явуулав. Торгуйн ташуурын товруу шургаанд дахин нэг шүргэхэд Зургаадай түүн рүү харав.
Торгуй энэ удаа дуу гаргасангүй.
Гүү сүүдрийн заагийг ахин үнэрлээд нэг хөлөө нар руу тавив. Дараагийн хөл нь дагалаа. Хаалганы амнаас цээж нь өнгөрөх мөчид Зургаадай өөрийн мэдэлгүй мөрөө чангалснаа суллав. Гүү түүний зүг харсангүй. Харин түүний үлдээсэн зайгаар эргэж, хонгилд орлоо.
— Одоо араас нь хүн оруулахгүй, — гэж Саруул хэлэв.
Зэр гараа өргөж, хашлага давах гэсэн хоёр хүүхдийг тогтоов.
Гүү хонгилын дунд хүрээд зогсов. Голын ус гэрэлд цахилж, хайрганы цаана уясан хэдэн морь толгойгоо өргөнө. Усан дээр салхи цохих чимээ, холын тэрэгний мөөр шаржигнах, урлангийн төмөр цохилох нь нэг нэгээрээ сонсогдож байв. Гүү шинэ чимээ бүрт чихээ шилжүүлсэн ч буцаад хашаа руу ухарсангүй.
Зургаадай зүүн талд нь, Саруул араас хол дагаж явлаа. Тэдний хэн нь ч хүрсэнгүй.
Хонгилын үзүүрт намхан хашлага дуусч, голын зах нээгдэнэ. Гүү тэнд очоод урагш явсангүй. Ус руу уруудах хайрга наранд гялалзаж, нөгөө талын бургасны сүүдэр салхинд хөдлөв. Баруун талд нь усалсан адуу буцаж, хөтөлсөн хөвгүүн нь замын амыг дайран өнгөрөх гэж байлаа. Тэрэгний өгсүүрийн аманд усны сав тэвэрсэн хоёр хүүхэд зогсож, араас нь шар хөллөсөн тэрэг доошилж ирэв.
Зэр хүүхдүүд рүү нэг хараад, гүүг тэр ам руу гаргахгүй гэж урд нь орж хоёр гараа дэлгэв.
Гүү толгойгоо огцом өргөж, хонгилын хашлага руу мөрөөрөө дайрлаа. Намхан модыг давж чадна. Давбал голын уруу замаар биш, тэрэгний өгсүүр лүү зугтана. Тэнд шар, тэмээ, хүн дахин бөөгнөрчээ.
Зургаадай зүүн мөрийг нь хаах ёстой байснаа мэдэж байсан ч гүүний гарах гэж буй зайг хаавал амьтан өөр дээр нь дайрна. Тэр нэг алхам урагш биш, хажуу тийш ухрав. Зугтах өргөн зай гарсан мэт боловч тэр зай голын ус руу нумран оржээ.
— Зэр, гараа буулга, — гэж Саруул хэлэв.
— Өгсүүр дүүрэн хүн байна, — гэв Зэр.
— Тэгвэл хүмүүсийг холдуул. Урдахыг нь хаавал хашлага давна.
Зэр гүүний мөр хашлага руу эргэснийг хараад хоёр гараа буулгав. Тэр ухрахдаа хүүхдүүдийг араараа халхалж, хоёуланг нь тэрэгний цаад тал руу явууллаа. Уснаас буцаж яваа адууг зогсоон, хөвгүүнийг голын доогуур тойруулж, тэрэгний хөтчид жолоогоо татах дохио өгөв. Өгсүүрийн ам сулрахад өөрөө ч гүүний урдаас гарлаа.
Урд тал онгойход гүү хашлага давах гэж өргөсөн цээжээ буулгалаа. Саруул араас нь нэг алхам ойртож, Зургаадай зүүн талаас нь зайгаа хадгалав. Гүү эхлээд тэдний хооронд эргэлдэх гэтэл хоёр талаас нь тулсан хүн олдсонгүй. Тэгээд голын уруу хайрган дээр өөрөө хөл тавилаа.
Хайрга туурайн дор өнхрөхөд хойд хөлөө алдан шахав. Тэр дороо тэнцвэрээ олж, огцом эргэхийн оронд хүзүүгээ сунган доорх газрыг үнэрлэв. Зургаадай дагаж уруудахдаа чулуу гулсах чимээ гаргахгүй гэж өсгийгөө зөөлөн тавилаа.
Усны ирмэгт гүү зогсож, хамраа нэг ойртуулснаа салхинд усны дусал цацрахад буцаан татав. Хэн ч араас нь шахсангүй. Хэсэг хүлээсний дараа уруул нь усанд хүрч, эхний балгалтаар толгойгоо даруй өргөлөө. Дараа нь ахин буулгаж, энэ удаа удаан уув.
Түүний хүзүүний татсан судал аажмаар суларч, амьсгаа нь усны мандлыг жижиг тойргоор хөдөлгөнө.
Саруул хашлагын дээрээс:
— Одоо буцаана, — гэв.
Гүү уснаас өөрөө толгойгоо автал тэд хүлээлээ. Буцахад нь Зургаадай урьдын адил зүүн мөрөнд нь харагдаж, Саруул ар талаас нь зай барив. Энэ удаа сүүдрийн зааг дээр гүү удаан зогссонгүй.
Хашааны дэргэд ирээд шууд хаалга руу орсонгүй. Зургаадайн өмнө хажуулан зогсож, хамраа ханцуйнх нь өөд сунгав. Зургаадай амьсгааг нь мэдрэв. Ус, хөлс, өвсний холимог үнэртэй бүлээн уур ханцуйд нь шингэв.
Тэр гараа өргөсөнгүй.
Гүү ханцуйг нь үнэрлэж дуусаад толгойгоо буруулан, онгорхой хаалгаар өөрөө орлоо.
03.3 — Далд тамга
Үдийн нар шургааны сүүдрийг хашааны хөлд хураасан хойно гүүг дахин буланд шахсангүй.
Саруул хаалгыг хагас нээлттэй орхиж, дотор нь ус дүүргэсэн намхан модон тэвш тавьжээ. Гүү уснаас балгаад, хаалганы эсрэг талд хажуугаа өгч зогсов. Өглөөнийхөөс хүзүү нь нам, чих нь хөдөлгөөн бүрийг дагасан хэвээр ч сүүлээ хавчихаа больсон байлаа.
Саруул хуучин эсгийг урт зурвас болгон урж, бүлээн усанд дүрэв. Зургаадай тэвшийг баруун талд нь тогтоон барьж, гүү хөдөлбөл ус асгахгүй зайд сууна. Зэр хүмүүсийг тараасан ч өөрөө хашааны гадна шургаа түшин үлджээ. Торгуй харагдсангүй.
— Одоо хүрэх үү? — гэж Зургаадай асуув.
— Өөрөө холдохгүй бол.
Саруул эхлээд эсгийг гүүний хамарт үнэрлүүллээ. Нойтон ноосны үнэрт гүү уруулаа хөдөлгөж, дараа нь толгойгоо буруулсангүй. Саруул мөрнийх нь доогуур хүрч, өчүүхэн газар арчив. Гүү арьсаа жирвэгнүүлэв. Саруул гараа авлаа. Ахин тавихад жирвэгнүүлсэн ч хөлөө хөдөлгөсөнгүй.
Ингэж бага багаар хүзүүний халцарсан хэсгийг цэвэрлэж, амны цууралтыг үзэв. Зургаадай усанд бохирдсон эсгийг зайлах бүрд ус борлон, ёроолд нь нарийн элс суув.
— Тэр олсных биш, — гэж тэр хүзүүний нарийн сорвийг хараад хэлэв.
— Өчигдрийнх биш.
— Хоёр талдаа ижил байна.
Саруул толгой дохилоо. Зургаадай харснаа л хэлэв. Юунаас болсон, хэн ингэснийг таасангүй.
Мэнгэтү үдийн цайгаа ч ууж амжаагүй бололтой, аягаа барьсаар ирлээ. Түүний араас Юсуф, тайчуудын хүний өнөө залуу дагуул хоёр явж байв. Юсуфын тэрэг урлангийн дэргэд хэвээр, тэнхлэгийнх нь доор шинэ тулгуур тавьсан харагдана.
— Хөл нь ямар байна? — гэж Мэнгэтү асуулаа.
— Ус руу өөрөө явсан. Баруун хөлөө гамнаж байна. Хуучин татсан мөртэй, — гэж Саруул хэлэв.
Дагуул хашааны завсраар гүүг ширтэж:
— Унаж үзээгүй юм уу? — гэв.
— Үгүй.
— Тэгээд сайн мууг нь яаж мэдэх вэ?
Мэнгэтү аягаа гартаа эргүүлээд:
— Усанд өөрөө явсан. Хөл нь зам даана, — гэв.
Дагуул түүн рүү харсан ч хариу хэлсэнгүй.
Юсуф гүүний хүзүү, шилбэ, ташааг ажиглаад хашааны нөгөө талаар тойров. Тэр адуунд ойртохгүй, Зургаадай сууж байсан газар хүртэл явж, тэндээс нарны гэрэлд ташааг нь харснаа:
— Ус аа ахиад асга, — гэж Саруулд хэлэв.
Саруул тэвшнээс ус авахад Зургаадай барьж өглөө. Тэр гүүний ташааны үсийг дагуулан арчихад хар шороо урсаж, бор хөлсний доороос хуучин түлэгдсэн арьсны зах цухуйв. Тамга нь бүтэн харагдсангүй. Үс ургаж дарсан, нэг талын ирмэг нь сорвинд уусан алга болжээ.
Юсуф нүдээ онийлгон хараад:
— Олон гар дамжжээ, — гэв.
— Ямар замын? — гэж Мэнгэтү асуулаа.
Юсуф мөрөө хавчив.
— Олон гар дамжсан адуунд тамга давхар байдаг. Энийг дарж ахиад тамгалаагүй байна. Эзэн нь санасан байж болно. Эсвэл мартсан байж болно.
— Таних тэмдэг үү?
— Танихгүй. Гэхдээ нуусан тамга биш. Хуучирсан тамга.
Саруул нойтон эсгийг тамганы доогуур дахин явуулав. Ус үсний ширхэг даган дусаж, тэмдгийн доод салаа цэвэрлэгдлээ. Тэр салаа зүүн тийш өчүүхэн мурийж, үзүүр нь тасарсан мэт нарийсжээ.
Саруул гараа хөдөлгөхөө болив.
Багадаа хаврын тамган дээр унаганууд эх рүүгээ зүтгэн шургаа мөргөхөд Саруул уйлж, Мэнгэтү “тамгыг биш, эхийг нь хар” гэж загнадаг байлаа. Нэг хавар улайссан төмрийн доод салаа чулуунд цохигдон үл мэдэг тахийжээ. Мэнгэтү засах гэхэд Бадай “танигдах юм бол тамга муудсан биш” гэж болиулсан юм. Тэр жилээс хойш тавьсан тэмдэг бүрийн доод үзүүр зүүн тийш ийнхүү мурийдаг болсон.
Доод салааны тахир, хажуу дахь жижиг түлэгдэл хоёр санаанаас нь зөрсөнгүй.
— Аав аа, — гэв.
Мэнгэтү аягаа уруулдаа хүргэлгүй зогсов.
Саруул эсгийг тамганы дээрээс авлаа.
— Манай тэмдэг байна.
Мэнгэтү хашаанд орж ирсэнгүй. Холын сүүдрээс хараад:
— Төсөөтэй юм биш үү? — гэв.
— Доод салааг нь хар. Бадай засуулахгүй орхисон төмрийн мөр байна.
— Аль унага?
Саруул аавынхаа царайг ажив. Мартсандаа асуув уу, санасан ч батлахаас зайлсхийв үү гэдгийг ялгасангүй.
— Доод салаа нь тахийсан тэр хаврын тамга.
Мэнгэтү гүүний хөх, гэдэс, дөрвөн хөлийг удаан харлаа.
— Тэр бол олон жилийн өмнөх юм.
— Тамга ч олон жилийн өмнөх байна.
— Манайх гэж хэлбэл хаана явсныг нь бас хэлнэ.
— Мэдэхгүйгээ мэдэхгүй л гэнэ.
— Унагатай бол унагыг нь нэхнэ.
Саруул гүүний үл мэдэг чинэрсэн дэлэн рүү харлаа. Унага бий эсэхийг хэн ч мэдэхгүй. Байвал аль адуунд, ямар замд үлдсэнийг бүр ч мэдэхгүй.
— Байгаа бол нэхнэ, — гэв.
Дагуулын харц тамганаас Саруул, Мэнгэтү хоёрын хооронд шилжив. Тэр дээлнийхээ бүсийг чангалж, хашааны амнаас нэг алхам ухарлаа.
— Өчигдөр эзэнгүй гэж байсан, — гэв.
— Өчигдөр тэмдгийг нь хараагүй байсан, — гэж Саруул хэлэв.
— Манай хүн сайн гүү асуусан. Эзэнтэй бол өөр хэрэг.
Түүний хэлсэн “өөр хэрэг” ямар хэрэг болохыг хэн ч асуусангүй.
Мэнгэтү аягаа доод шургаан дээр тавьж, анх удаа хашаанд орж ирэв. Гүүнд ойртохгүйгээр тамгыг харах гэж тонгойлоо. Амьтан түүний хөдөлгөөнд чихээ хойшлуулсан тул тэр зогсов.
— Үзүүр нь адил байна, — гэв.
Саруул нойтон эсгийг мушгиж, тамганы дээгүүр урссан усыг арчих гэж гараа сунгав. Зургаадай тэвшийг газар тавиад:
— Зүүн талд нь давхар төмрийн мөр алга. Нэг л удаа тавьсан юм шиг байна, — гэв.
Юсуф дэргэдээс:
— Тийм, — гэж зөвшөөрөв. — Дараа нь өөр хүн дарсангүй.
Зургаадай цааш үг нэмсэнгүй.
Мэнгэтү ташаагаа маажсан гүүний хөдөлгөөнийг дагуулан нэг алхам ухарч, аягаа авав.
— Тэгвэл манай адуу гэж хэлнэ, — гэв.
— Би хэлчихсэн, — гэж Саруул хариуллаа.
Гүүний ташаанд ус дахин дусаж, үс нь салан тамганы тахир салаа ил гарч байв. Саруул түүнийг шорооноос хамгаалахаар хуурай эсгийг авах гэж бөхийлөө.
Тайчуудын хүний залуу дагуул аль хэдийн хашааны амнаас холдож, дэнжийн өгсүүр өөд явж байлаа.