Дараа жилийн хавар Зэв Бургасан голд буцаж ирэхдээ өөрийнхөө тухай нэгэн шинэ түүх сонсов.
Сондор зүүн тийш явахдаа түүнийг эргэж ирэхийг дуулгаад, Зэр, Хасар хоёрт хэл хүргэжээ. Тэд хаана байгааг Зэв мэдэж явлаа.
Түүнтэй хамт зам нийлсэн залуу морьтон тэр түүхийг тун итгэлтэй ярьж байлаа. Зэв гэдэг баатар голын хоёр эрэгт зогссон дээрэмчдийг ганц сумаар айлгаж, бүтэн гэрийг нуруундаа үүрээд ус гаталсан гэнэ. Гэрт нь өвчтэй эмгэн, долоон хүүхэд байсан бөгөөд хаалгыг нь өөрийн нумаар тогтоон барьжээ.
— Чи үүнийг хаанаас сонсов? — гэж Зэв асуув.
— Хоёр өөр хүн хэлсэн. Тэгэхээр үнэн байх.
Зэв мориныхоо хөтөлгөөг суллав. Өвсний сэргэж буй амтанд дурласан хээр морь замын хажуу тийш хошуугаа сунгажээ.
— Гэр биш, хаалга байсан.
Залуу хэсэг бодов.
— Арай жижиг байх нь ээ.
— Өөрөө ч үүрээгүй. Гурвуулаа тэргэнд ачсан.
— Чи яаж мэдэж байгаа юм?
Зэв хариулах гэсэн боловч урд хөтөл дээр танил морь гарч ирэв. Зэр түүнийг хармагцаа гараа даллаад давхиж ирлээ. Баруун гараа чөлөөтэй хөдөлгөж байгаа ч эмээлнээс буухдаа жингээ нөгөө талдаа өгчээ.
— Бороо!
Зэв мориноосоо буув. Хоёул тэврэлдэх гэж ойртсон боловч Зэв өөрийн эрхгүй Зэрийн мөрний оронд бүснээс нь барьжээ. Зэр анзаарч инээлээ.
— Бүтэн байгаа.
— Харж байна.
— Тэгвэл хүний бүсийг тавь.
Зам нийлсэн залуу тэднийг ээлжлэн харж байснаа:
— Та Зэв мөн үү? — гэж асуув.
— Мөн, — гэж Зэр өмнөөс нь хариуллаа.
Зэв найз руугаа харав. Зэр даруй гараа өргөв.
— Энэ удаа гатлах гэж хэлээгүй. Хүн асуусан.
Тэр явж буй залууд голын шинэ буулт хаана байгааг зааж өгөөд, унаа нь ядарсан бол өндөр дэнжийн айлд амраахыг хэллээ. Залуу явахдаа бүтэн гэр биш хаалга байсныг дахин асуусан ч Зэр өөр түүх нэмж өгсөнгүй.
— Хаалга өөрөө хангалттай хүнд байсан, — гэв.
Хасар тэднийг буулт дээр хүлээж байлаа. Өнгөрсөн намрын хүйтнээс өмнө тавцангийн муудсан моднуудыг сольж, Өлзийн хаалганы хөндлийг үлдээсэн аж. Олсны бэхэлгээ өндөрт шилжсэн, буултын налууг хоёр айл ээлжлэн цэвэрлэдэг болжээ. Өнөөдөр сал дээр гарах хүн цөөн байсан ч Хасар ачаа бүрийг харахаа больсонгүй.
Тэр Зэвийг ирэхэд гараа арчсангүй, тос болсон алгаа тэр чигт нь сунгав.
— Чи одоо ямар юм эвдсэн бэ?
Зэв хазаарынхаа оосрыг үзүүллээ.
— Энэ элэгдсэн.
Хасар аваад шалгав.
— Би өгсөн сур байна. Элэгдэнэ. Үүнийг эвдсэн гэж тооцохгүй.
Зэр дэргэд нь:
— Тэгвэл хөлс авахгүй юу? — гэв.
— Чамаас авна. Чи засаж байгаа хүнийг саатуулж байна.
Тэд гурав салын хажууд сууж, хэсэг хугацаанд хазаарнаас өөр юм ярьсангүй.
Таргин цаад эрэгт байв. Тэр тэднийг харчхаад холоос толгой дохилоо. Өнгөрсөн зун, намрын турш эд юмсын тооцоонд хэд хэдэн малаа буцааж өгсөн, зарим төлбөр дээр одоо ч маргаантай гэнэ. Салын өдөр тутмын ажлыг Борчтой хувааж хийдэг болжээ. Хасар энэ тухай ярихдаа түүнийг сайн хүн болсон гэж хэлээгүй.
— Олсоо өөрөө шалгадаг. Тэрэнд бол би итгэнэ, — гэв.
Оргой мөн тэнд ажиллаж байв. Сум туссан гараараа хүнд юм татаж чаддаггүй ч буултын ачаа зөөдөг, морь усалдаг ажээ. Зэвийг харсан боловч ойртож ирсэнгүй. Зэв түүнд гараа ялимгүй өргөж мэндэллээ. Оргой хэсэг байснаа толгой дохив.
Зэр салын хүнтэй хэдэн үг солилцоод, гурвын морьдыг өөрөө хөтөлж очив. Тэд энэ удаа ээлжээ хүлээлээ. Өмнө нь нэг эмэгтэй хоёр хүүхэд, жижиг тэрэгтэй байжээ. Зэр ачааг нь буулгаж тусалсан ч үүнийг хөлснийхөө оронд гэж хэлсэнгүй.
Голын цаад өндөр дэнжид Дэлгэрийн гэр байв. Өлзий өвлийг тэдний ойрхон жижиг гэрт өнгөрөөгөөд, одоо хуучин бууцандаа очихоор бэлдэж байгаа гэнэ. Дэлгэр Идэртэй хамт хүргэж өгнө. Буцах аянд нь Сондор өөрийн тэрэг, хоёр шараа нийлүүлэхээр тохирчээ.
Сондор гэрийн гадна ноосоо боож байлаа. Зэвийг ирэхэд тэр инээмсэглээд:
— Манай хоёр гүү унагалсан. Үзэх үү? — гэв.
Зэв толгой дохилоо. Хул гүүний хажууд хөл дээрээ арай ядан тогтсон унага зогсоно. Шарга нь ногоон өвсний соргог газрыг сонгож идээшилж байлаа. Сондор хөтөлгөө таталгүй, өөрөө гүүний хажууд зогсоод унагыг нь үзүүлэв.
Зэр бас тонгойж харахад Сондор мөрөн дээр нь гараа тавив.
— Доошоо битгий огцом суу. Өчигдөр татсан чинь өвдсөн биз дээ.
Зэр өндийв. Тэр гараас нь холдсонгүй.
— Энэ жил хаалга зөөх ажил авсан уу? — гэж Зэв асуув.
Сондор инээв.
— Энэ хоёр эхлээд хөлсөө бичүүлнэ гэж зүтгэж байгаа. Бичдэг хүн олоогүй болохоор одоогоор гурван хүний өмнө ярьдаг.
— Хоёр хангалттай, — гэж Хасар хэлэв.
— Нэг нь Зэр бол гурав, — гэж Сондор хариуллаа.
Гэрийн үүдэнд Өлзий сууж, шинэ доторлогоотой бор дээлийнхээ ханцуйг нугалжээ. Зэв дэргэд нь суухад тэр нүүрийг нь хоёр талаас нь ажиглав.
— Нэлээд туржээ.
Зэв энэ үгийг эргэж ирсэн хүн бүр сонсдогийг мэдэх болсон байлаа. Гэвч эсэргүүцсэнгүй.
Өлзий арьсан жижиг ууттай ааруул өглөө. Тэр «замдаа» гэж хэлээгүй. Зүгээр л өвөр дээр нь тавиад Дэлгэрийг хоол болох дөхсөн эсэхийг асуув.
Идэр гэрийн араас гүйж ирэв. Тэр өнгөрсөн зуныхаас өндөр болжээ. Гар нь энэ удаа шаваргүй ч хүзүүндээ чийгтэй өвс ороочихсон байв.
— Би шинэ тэмээ хийсэн, — гэж Зэвд хэлэв.
— Толгойтой юу?
— Тэмээ чинь толгойтой л байдаг.
Зэр чанга инээгээд, мөрөө дарж дуугаа намсгав. Идэр түүнийг ойлгохгүй харснаа Зэвийг өөрийн тавцан руу дагуулан явлаа. Өлзийн хуучин хаалганы нэг банз дээр шавар тэмээ, хагас хийсэн морь, өнгө өнгийн хэдэн чулуу өрсөн байв. Банзны хажуугийн зурааснуудыг хүү тоглоомынхоо хашаа болгожээ.
Зэв нэг тэмээг нь авч үзэв. Дөрвөн хөл нь өөр өөр урттай тул газарт тавихад ганхана. Идэр доор нь жижиг чулуу ивлээ.
Хасар тэрийг хараад үг хэлэх гэсэн боловч Зэр түүний тохойг зөөлөн татав.
— Одоо байж байна шүү дээ, — гэв.
Дэлгэр гэрээс дуудаж, Нэмэх гадаа байсан хүмүүсийг орохыг урив. Хасар багажаа уутандаа хийж, Зэр морьдын хөтөлгөөг дахин шалгахаар эргэлээ. Сондор ноосоо нарнаас далд татав. Өлзий Идэрийн өвсөн зүүлтийг тайлахгүйгээр хүзүүн дээгүүр нь тэгшилж өгчээ.
Зэв үүдэнд очоод шинэ хаалганы бариулыг атгав. Төмөр нугас нь хуучны адил гүн дуугарсан ч хаалга хөнгөн онгойв. Дотор Нэмэх хүний суудал шилжүүлж зай гаргана. Дэлгэр халуун хоол аягалж байлаа.
Зэв нумаа үүдний дотор тавьж, толгойгоо бөхийн орлоо. Тэгээд хаалгыг дотроос нь татаж, араас ирэх хоёр найздаа онгорхой барив.