Буруу мөр
Нэг газраас гурван өөр мөр салжээ.
Голын зүг тэрэгний өргөн мөр усан дээгүүр тасран, нөгөө эргийн бургас руу орсон байв. Дээд зам дагасан олон туурайн мөрний завсар хүний хөл чирэгдсэн, өвдөг хүрсэн ором харагдана. Харин солилцооны талбайн зүг явсан мөр гэж бараг үгүй. Тэрэг, морьд аль хэдийн талхалсан газраар хэдэн хүн буцаж орсон бололтой, хаашаа гарсныг ялгах аргагүй болжээ.
Өдөржин Зургаадай энгэрийн ард тогтож чадсангүй. Морьтнуудын дуу холдмогц ар ташуугаар бууж, хадны нарийн сүүдэр даган нүүсэн. Гэвч доод гармын зүг гарах тоолонд дээд замын хөдөлгөөн харагдаж, дахин өгсөх хэрэг гарчээ. Нар модот хярын үзүүрээс салж эхлэх үед л тэр анх буудсан газрын доод талд хүрэв.
Нумын бариулыг тойрсон хялгас алганы хөлсөнд норж, үрэгдсэн нэг ширхэг нь арьсны ирмэгээс цухуйна. Тэр тасдаж хаясангүй. Хурууны өндгөөр дотогш нь дарж, суларсан ороолтыг дахин нэг татав. Хоромсогт үлдсэн сум цөөн байлаа. Цайвар өдтэй урт сумны оронд өднүүдийн дунд сул зай гарахыг гар нь тэмтрэх бүрдээ мэднэ.
Дээд замын мөр тод байв. Туурайнууд нэг чигт, шахуу явсан бөгөөд хажуугаар нь явган хүний олон мөр дагалджээ. Заримын гутлын хоншоор дотогш эргэсэн, нэг жижиг хөл том хүний мөрөн дээр гишгэх шахам ойрхон явсан байна. Хөөсөн морьтны мөр ард нь хөндөлдсөнгүй. Хүмүүсийг нэг замд оруулж явуулсан бололтой.
Голын мөрөөс амьд тэрэг гарсан нь бас тод. Баруун дугуй нь нөгөө эрэгт гармагцаа гүн сууж, араас нь олон хөл түлхсэн байв. Хоёр дахь мөр бургасан дотор ороод эхнийхтэйгээ нийлнэ. Гурав дахь тэрэгний хөллөгөөний туурайн мөр нэг хэсэгт хазайснаа ахин зэрэгцжээ. Тэдний хойно жижиг туурайн үзүүрүүд ус цацсан ором үлдээсэн ч цааш хаашаа явсныг бургас далдална.
Зургаадай голын зүг хоёр алхав. Усанд орсон дугуйн мөрний ирмэг шинэхэн хэвээрээ байсан ч хүмүүс хэдийд гарсныг хэлэхгүй. Доош эргэсэн мөр нь амьд хүний мөр байлаа. Түүний хайсан хоёр хүн тэр гурван тэрэгний дэргэд харагдсан. Тэрэг усанд орсныг өөрөө харсан. Тэгсэн атлаа утаа хоёр эргийг хамтад нь хааснаас хойш юу болсныг хараагүй.
Тэр эрэг дээр гарсан мөрийг орхиод буцав.
Солилцооны талбай руу чиглэсэн замын хажууд хугарсан хүзүүвч хэвтэж байлаа. Хасар уг модыг арал доор шургуулан үлдээсэн нь санаанд нь орсонгүй; харин хүзүүвчийн нэг нүхийг яагаад дутуу өрөмдсөнийг танив. Нүхний аманд шинэ мод цайрч, дотор нь шороо ороогүй байлаа. Тэр модыг эргүүлж тавиад, хугарсан талаас нь замын зах руу түлхэв.
Цааш явах тусам утаа нимгэрсэн ч үнэр нь хувцаснаас нь салаагүй. Нэг газар нойтон эсгий шаталгүй харлаж, дэргэд нь айлын тогооны таг хөлд гишгэгдэн хонхойжээ. Зургаадай эдгээрээс хүн тоолсонгүй. Дугуйн мөр, унасан ачаа хоёрын завсраар өнгөрч, гол өгсүүрийн амыг харах хүртлээ нумаа гартаа барив.
Зэрийн унасан замд тэрэгний мөр хэвээр байлаа. Харласан хүрэн бээлий ч, хэвтсэн хүн ч харагдсангүй. Чулууны ирмэгт тогтсон бараан зүйл хатаж эхэлсэн бөгөөд дээр нь дахин олон туурай гарчээ. Зургаадай ойртсонгүй. Тэндээс хүнийг авч явсан уу, тэрэг дахин өнгөрсөн үү гэдгийг мөр нь ялгаж өгөхгүй байв.
Тэр талбайг тойрон Өлзийн саравчны арын зам руу орлоо.
Утаат эрэг харагдахаасаа өмнө танигдав. Урлангийн төмөр цохих тасалдсан хэмнэл байсангүй. Усны тэвшинд сав тулгах дуу, хашааны аманд хүн хүнийг замаас зайлуулах үг, орой бүр хоцорч дуугардаг шарын хонх аль нь ч сонсогдсонгүй. Голын усны дуу урьдынхаасаа ойр сонсогдоно.
Эзэнгүй ажил
Бадайн урлангийн өмнө нэг бахө шаварт хажуугаараа унажээ.
Зургаадай түүнийг авч, нойтон амыг нь дээш харуулан дөшний хажууд тавив. Дараа нь дөшний суурь хазайж, нүүрс хийдэг модон сав хөмөрснийг хараад гараа татлаа. Бахө тавих хүн өнөө орой ирэх эсэхийг тэр мэдэхгүй байв. Гэвч багажаа шаварт хэвтүүлж орхиж чадсангүй.
Урлангийн голомт үнсээр дүүрч, доод талын нүүрс дотроо бүлээн ч үгүй болжээ. Хасарын зассан жижиг тэргэнцрийн нэг дугуй хананд налсан хэвээр, голын нүхэнд нь тааруулах нарийн мод хажууд нь байв. Модны үзүүр дээр хутганы сүүлчийн зоролт хийгдээгүй, холтосны нимгэн судал үлджээ. Зургаадай эрхий хуруугаараа тэр судлыг сөхсөнгүй.
Тэр урлан дотор хүн дуудсангүй. Арын навтгар хашаа, Өлзийн гэрийн хаяа, Хуланы гал тавьдаг газрын зүг нэг нэгээр нь очив. Нэг гэрийн унины үзүүр газар хатгаж, эсгий нь талбай руу чирэгдсэн байлаа. Нөгөө хаяанд авдар онгорхой, дотор нь хэрэггүй болсон хугархай мод, хуучин шир хоёр л үлджээ. Хэн авсан, хэн орхисныг эд юм хэлсэнгүй.
Усны тэвшний нэг тал цуурч, ёроолд нь шавартай ус хуруу дарам тогтсон байв. Зургаадай ам хүргэсэнгүй. Гол руу бууж, урсгалын дээд талаас аягагүй гараараа ус утган уулаа. Хүйтэн ус ходоодонд хүрэхэд өлссөнөө мэдэв. Тэр дахин уугаад, нүүрэндээ наалдсан тортгийг угаасангүй.
Хашааны сул шургаанд урт гогцоотой жолоо байв. Усанд хүрэх зайтай уясан мөр нь газарт дугуй татжээ. Туурайн гүн ором нэг хэсэгт хойшоо чирэгдсэн боловч жолооны нөгөө үзүүр тасарсан уу, тайлагдсан уу гэдэг нь мэдэгдэхгүй. Хажууд нь жижиг туурай олон эргэлдсэн ором байснаа тэрэгний зам руу нийлжээ.
Зургаадай гогцоог шургаанаас авч, суларсан зангилааг задлав. Сурын нэг тал хөөс, шороонд хатаж, нөгөө тал цэвэрхэн байлаа. Түүнийг ороогоод хашааны дээд хөндөл дээр тавив. Гүүг хэн авч явсныг таах гэж оролдсонгүй.
Өлзийн намхан саравчны нэг багана хажуу тийш сууж, дээврийн хар мод доош бөхийжээ. Дотор орох замыг нурсан тавиур, хагарсан сав хаасан тул тэр эхлээд гадаах урт модыг өргөж тавив. Тэгээд тавиурын ирмэгээс гараа татаж, дотогш хараад зогслоо. Хүний амьсгаа сонсогдсонгүй.
Саравчны арын уяанд хэн нэгэн нойтон шир сунгаж орхисон байв. Нэг талын шөрмөсийг татаж дуусгасан, нөгөө талын гурван нүхэнд уяа ороогүй. Салхинд ширний зах үе үе мод цохино. Зургаадай уяаг гүйцээсэнгүй. Ширийг доош буулгаж, эвхэж ч чадсангүй. Зүгээр л сул үзүүрийг нь салхинд цохихооргүй шургаанд нэг ороов.
Модтой энгэрийн зүг харахад хуучин мод бусдаасаа намхан болжээ.
Хатсан доод мөчир үндсээрээ биш, голоороо хугарч, нэг хэсэг нь хажуугийн бутан дээр тогтсон байв. Өглөө ачааны морь унахад савсан мөчир холтосны ан цавыг доош зад татсан. Одоо гандсан өд, хар шөрмөсний ороолттой иш газраас бараг нэг хүний нурууны дайтай өндөрт цухуйна.
Зургаадай модны ёроолд очоод дээш харав. Салхи өдийг хөдөлгөх бүр иш холтосны дотор үл мэдэг хавчигнана. Өмнө энд ирэхдээ тэр энэ хөдөлгөөнийг доороос харсан. Авирсангүй. Харчу дараагийн түлээнд салаа мод авч буулгана гэж байсан ажлынхаа мөрийг бодоод буцсан билээ.
Одоо салаа мод хайсангүй.
Нумаа газарт тавьж, хоромсгоо бүснээсээ салгав. Модны салаа чийгтэй, нэг талын холтос хууларсан тул эхний барьцанд хөл нь гулсав. Тэр өвдгөөрөө их биеийг хавчин, бүтэн мөчирт жингээ шилжүүллээ. Баруун гарын алга өглөөний хөвчнөөс хорсож байсан ч ишний доод талд хүрэхэд атгав.
Сум шууд гарсангүй. Үзүүр нь модны дотор ташуу орж, бороо, салхинд модны эд тойрон нь хатуурчээ. Зургаадай ишийг хажуу тийш хүчлэхэд хуучин мод дагаж цуурах дуу гарлаа. Тэр өдний талаас биш, холтосны задгай ирмэгээс хоёр хуруугаа оруулж, иш орсон чигээр нь аажуухан буцаав.
Төмөр зэв модны нойтон үйрмэгтэй хамт гарч ирэв.
Өдний нэг тал урт, нөгөө тал богино хэвээр боловч өнгөө бараг алджээ. Хар шөрмөсний ороолт хоёр газраа сэмэрч, ишний дунд хэсэг бороонд хөөсөн байлаа. Зэвний ард наалдсан модны үйрмгийг авахад өөр юм гарсангүй.
Зургаадай доош буухдаа сумыг амандаа зуусангүй. Бүсэндээ хавчуулж, хоёр гараараа модноос буув. Газарт хүрээд өдийг алгаараа дарж тэгшлэх гэсэн боловч хатсан гол нь хугарч мэдэхээр байлаа. Тэр оролдохоо больж, хуучин сумыг нумнаасаа тусад нь тавив.
Иш гарсан нүх холтосны цаана харлан үлдлээ.
Ганц аяга
Өлзийн саравчинд орж суухдаа Зургаадай нурсан тавиурын өмнөх сул газрыг гурван хүний суудал шиг цэвэрлэх гэж гараа хүргэв.
Эхний хугархайг зайлуулахад хоёр хуваагдсан аяганы амсар гарч ирлээ. Нэг хагас нь шалан дээр, нөгөө нь баганын цаана очжээ. Тэр хоёрыг нийлүүлж үзсэнгүй. Тавиурын доод хөндлийг сөхөхөд гурав дахь аяга ёроолоороо дээш харан хэвтэж байв.
Зургаадай модыг мөрөөрөө тулж, аягыг татаж гаргав. Амсар нь бүтэн. Хажуу бөөрөнд шинэхэн шалбархай гарсан ч ёроолын дэргэдэх хуучин хонхор нь хэвээр байлаа. Тэр аягыг тэгш газар тавихад хонхорын эсрэг тал руугаа үл ялиг хазайв. Урьд нь тавьдаг байсан шигээ дор нь нимгэн модны үртэс ивлээ.
Гараа дахин тавиурын доогуур хийсэнгүй.
Дээврийн дам нуруунаас махны зүсмүүд унжиж байв. Утаа тасарснаас хойш гадар нь хөрсөн ч зах нь бараантаж, доод талд тавьсан тэвшний тос хатжээ. Нойтон байхад нь ачаанд хийгээгүй мах салхитай утаанд өдөржин өлгөгдөн, нимгэн үзүүр нь хатуурсан байлаа. Нэг зүсмийг хуруугаар дарахад дотор нь зөөлөн, муудаагүй үнэр гарна.
Тэр хутгаа сугалж, маханд хүргэлгүй буцаан хийв.
Саравчны дээд үзүүрт хагас задгай бөс байлаа. Дотор нь цайвар арьсан зүүн бээлий, зүү, шөрмөсөн утас, жижиг нөхөөс хамт хэвтэнэ. Эрхийний угт хийсэн оёдол сийрэг боловч ангайгаагүй, дотор нь чихсэн бөс хэлбэрийг нь барьжээ. Зургаадай боодлыг сөхөж, нойтон эсэхийг ар талаас нь дарж үзэв. Арьс хатсан байлаа. Тэр амыг нь өмнөхийн адил хагас дэлгээд, хуучин байранд нь тавив.
Гадаа харанхуй зузаарч, голын ус саравчны завсраар цайран харагдана. Зургаадай аягаа аваад усанд бууж, элсээр дотор талыг нь зөөлөн үрэв. Шинэ шалбархайн ирмэг гар зүсэхээргүй байлаа. Тэр аягыг усаар дүүргэн буцаж ирээд ивээсэн үртсэн дээр тавив.
Махны доод зүсмээс алганы чинээ хэсэг огтолж, гаднах хатсан талыг нарийн зорлоо. Доторх тос хутганы ирэнд наалдаж, хүйтэнд цайрав. Тэр эхний нимгэн хэсгийг амандаа хийсэн ч зажилж дуусгалгүй аяганы хажууд тавилаа.
Ходоод нь уснаас хойш чангарч, гарын салганаа нэмэгджээ. Нумаа дахин ороохдоо баруун гарын хоёр хуруу барьц алдсаныг тэр одоо л анзаарав. Хялгасан уяаны үрэгдсэн үзүүр арьсан ороолтын доороос гарч, алганд хатгана.
Зургаадай махыг жижиглэн огтлов. Өлгөөтэй зүсмээс бүгдийг аваагүй. Хоёр хэсгийг аяган дахь усанд хийж хэсэг байлгаад, зөөлөрсөн захыг шүдээрээ таслав. Зажлахад эрүү нь өвдөж, нэг удаа гараа зогсоон суув. Дараа нь дахин нэг хэсэг авлаа.
Гал асаасангүй. Саравчны аманд сууж, аягаа хоёр өвдөгнийхөө дунд тогтоон идэв. Хэн нэгний хувийг тусад нь тавьсангүй. Үлдсэн махыг тоолж үзсэнгүй. Харин өөрийн огтолсон зүсмийг дуусгаад, унжсан махны амыг тоос орохгүйгээр хуучин бөсөөр сул бүрхэв.
Ус, тос хоёр ходоодонд тогтоход хурууны салганаа намдав. Тэр нумын бариулын арьсыг хуулсангүй; хялгасыг гаднаас нь дахин ороож, үрэгдсэн үзүүрийг атгалтаас зайтай шургууллаа. Хөвчийг хагас татахад нум гар дотор эргэсэнгүй. Бүтэн татсангүй.
Хуучин сумыг хуурай ширний нарийн өөдсөнд ороов. Өдийг хоромсгийн бусад суманд хавчуулбал бутрах тул нумын гэрийн гадна талд тусад нь уялаа. Зүүн бээлийн боодол тавиурын дээр үлдэв.
Аяганы ёроолд зөөлөрсөн махны нэг ширхэг наалдсан байлаа. Зургаадай хутганы мохоо талаар хусаж авч идээд, аяганы амсрыг эрхий хуруугаараа цэвэрлэв.
Олон мөр рүү
Шөнө дундаас хойш Зургаадай хуучин сумыг нумын дэргэд авчирч тавив.
Ишний хөөсөн хэсгийг бариулын дагуу тааруулахад сум уртаараа хүрч байсан ч шулуун нь алдагджээ. Зэвийг нь урагш харуулан хөвчний өмнө өргөхөд сэмэрсэн өд хуруунд нь бутрах шахав. Тэр сумыг хөвчинд суулгасангүй. Ширэнд нь буцаан ороож, нумын гэрийн гадна уяв.
Хоромсогт жирийн хэдэн сум үлдсэн байлаа. Тэднийг асгаад гэмтсэнийг салгав. Нэгний өд норж наалдсан тул саравчны хуурай хананд хэсэг дэлгэж тавилаа. Бусдын зэвийг арчиж, хоромсогтоо буцаав. Цайвар өдтэй шинэ сумны урт сул зай тэнд үлдсэн хэвээр байлаа.
Тэр нумаа хураагаад амыг нь битүүлсэнгүй. Зэвсэггүй хүн шиг явах санаа төрөөгүй. Харин дээд зам дээр сууж явсан хүмүүсийн гар, эмээлийн ард яаж харагдаж байсныг санав. Зарим нь хутгаа бүснээсээ салган богцондоо хийсэн, нумынхаа хөвчийг сулруулж гэрийн гадуур хөндлөн уясан байлаа. Морьтнууд тэднийг замын голд бус, хажуугаар нь явуулжээ.
Зургаадай хөвчөө нэг үзүүрээс нь буулгасангүй. Нумын гэрийн ам дээгүүр нарийн сур хоёр ороож, хөвчинд хүрэхийн тулд эхлээд тэр сурыг тайлахаар болгов. Хоромсгийн амыг бас богино уяагаар боолоо. Хутгаа бүснийхээ урд талаас салгаж, аяганы хамт жижиг богцонд хийв. Богцны амыг хаахад аяга модтой нь тогшиж дуугарав. Тэр дотор нь хуурай өөдөс хавчууллаа.
Өлгөөтэй махнаас замд идэх хоёр нарийн хэрчим огтолж, тусад нь боов. Гурав дахийг огтлохоор хутгаа өргөснөө буцааж, зүссэн амыг хуучин бөсөөр нь бүтээв.
Гадаа гараад хөлөө шалгав. Зүүн гутлын ул өсгийн дэргэд суларч, дотор нь элс оржээ. Тэр гутлаа тайлан сурыг шинэ нүхээр гаргаж, шагайн дээр хоёр ороов. Өдрийн турш хаданд үрэгдсэн баруун өвдөг хөшсөн ч жин авахад нугарч байлаа.
Хашааны захад эмээлгүй нэг морь шөнө ирж өвс үнэрлэсэн бололтой, шинэхэн туурайн мөр үлдээжээ. Мөр нь урлангийн араар гараад дээд замын зүг явсан байв. Зургаадай араас нь хөөсөнгүй. Хөлөөр хүрэх замаа сонгов.
Үүрийн өмнөх саарал гэрэлд гурван мөрний салсан газар буцаж ирлээ.
Голын зүг явсан тэрэгний мөр шөнө хяруунд царцаж, ус орсон хонхрууд нимгэн мөстжээ. Солилцооны талбай руу буцсан өөрийн мөр хажууханд нь ганцаараа тодорно. Дээд замын олон мөр харин шороо, өвсийг нэгэн өргөн зурвас болгон дарсан хэвээр байлаа.
Тэр доод гармын зүг харсангүй. Модтой энгэрийн орой руу гарч ганцаар явах зам ч сонгосонгүй.
Тэнд очоод цайвар морь унасан хүнийг онилсноо хэлнэ. Зургаадай энэ өгүүлбэрийг нэг удаа дуугарч үзээд, дахин давтсангүй.
Дээд замд орохын өмнө нумын гадуурх уяаг дахин тэмтрэв. Хялгас бариулын доор үлдсэн, хуучин сум гэрийн гадна, аяга богцонд байлаа. Хутга тэр богцны ёроолд, гар хүрэхэд уяа тайлах хэрэгтэй газар оржээ.
Замын эхний өгсүүрт мөрүүд хоёр хуваагдсан байв. Морьтнууд хатуу хөрсөөр, явган хүмүүс зөөлөн хөвөөгөөр явжээ. Нэг хүний гутлын ул салж, урд үзүүр нь алхам бүрд урт шугам татсан байна. Хажууд нь жижигхэн хүн хааяа хоёр хөлөө зэрэг тавьж амарсан ором гарчээ. Цааш ахихад нэг морь замын захад зогсож, олон хүн тойрон өнгөрсөн байв.
Зургаадай тэдний хойноос явав.
Өглөөний гэрэл нурууны цаанаас гарч ирэхэд ганц хүний шинэхэн мөр олон хүний хөлөөр дарсан замын захад ойртсоор, эцэст нь тэдний дунд орлоо.