Өлзийн заасан улиас үгүй байлаа.
Тэр мод байсан газарт доод тал нь харлаж, дээрээ сааралтсан хожуул хэвтэнэ. Үндсийг нь ус ил гаргажээ. Бургасан гол холгүй мяралзан урсах авч эмгэний хэлсэн нарийн салаа тэдний урд байсангүй. Хуучин бууцны галын чулуун дунд шар цэцэг ургасан байв.
Өлзий тэрэгнээс буухдаа Зэрийн сунгасан гарыг авсангүй.
— Арай өөр газар байна, — гэв.
Сондор морио голын захад аваачин, урсгалыг харж хэсэг зогсов. Зургаадай тэрэгний дугуйнаас доош сунан тогтсон гүвгэр мөрийг дагаж алхлаа. Өнгөрсөн намар энд ус орсон бололтой. Хуучин голын салаа хайргаар дүүрч, нэгэн цагт эрэг байсан хэсгийг одоо ус голлон урсана.
— Газар нь мөн, — гэж Сондор буцаж ирээд хэлэв. — Зам нь өөр болсон байна.
Өлзий хожуулын дэргэд зогсоод дээлнийхээ захыг янзаллаа.
— Энд хүн байх ёстой.
— Байсан байна, — гэж Зургаадай хэлэв.
Тэр өөрөө хэлсэн үгэндээ дургүй хүрэв. Өнгөрсөн хэдэн жил ийм үгийг олон бууцан дээр хэлсэн. Хүний суусан орон зайнаас хэдэн өдөр, хэдэн морь, хаашаа явсныг л асуухад хангалттай байсан тэр үеийн өнгөөр хэлчихжээ. Өлзий түүн рүү хараагүй ч Зэр эргэж харав.
Зургаадай галын чулуун дэргэд очиж суув. Нэг талдаа хүүхдийн тоглоом бололтой богинохон шавар морь хагарч хэвтэнэ. Толгой нь үгүй, хоёр хөл нь бүтэн. Доод талд нь хурц юмны нарийхан мөр байлаа. Зургаадай аваад Өлзийд үзүүлэх гэтэл эмгэн гол өөд явчихжээ.
— Тэнд очих хэрэггүй! — гэж Хасар араас нь дуудав.
Шинэ эргийн ирмэг зүлэгтэй харагдавч доороо угаагдсан аж. Өлзий зогссонгүй. Зургаадай босож, урдуур нь тойрон очоод замыг нь хаав.
— Таны хөлийн доор ус байна.
— Би харж байна.
— Дээрээс нь харагдахгүй.
Өлзий таягаа газар шаалаа. Таяг өвсөнд шигдэхийн оронд доош сулран орж, эмгэний нүүрний өнгө өөрчлөгдөв. Зургаадай түүнийг суганаас нь түшин хоёр алхам ухраав.
Эмгэн юу ч хэлсэнгүй. Дээлнийхээ хормойг өвдөг дээрээ авч, хожуулын дэргэд суув.
Тэднийг эрэг шинжиж байхад хойд гүвээнээс унага дагуулсан буурал гүү гарч ирэв. Араас нь долоо наймхан настай хүү урт мод барин гүйн ирж, танихгүй хүмүүсийг хараад зогслоо.
Зэр түүнд гараа даллав.
— Нэмэх гэдэг хүнийг мэдэх үү?
— Аль Нэмэх?
Өлзий босох гэснээ эргээд суув.
— Дэлгэрийн нөхөр, — гэж тэр хэллээ.
— Сав хийдэг нь үү?
— Тийм, — гэж Сондор хариулав.
Хүү Өлзийг сонирхон харсан ч түүнээс юм асуусангүй.
— Одоо хойшоо. Салын цаад тохойд байгаа. Манайх тэднийхээс өчигдөр тогоо авсан. Ээж хагалчихсан болохоор хоёр авчир гэсэн.
— Тэгээд хоёр авсан уу? — гэж Зэр асуув.
— Үгүй. Ээж дахиад хагалахгүй гэсэн.
Хасар толгой дохилоо.
Хүү гүүгээ хөөхөөр эргэтэл Зургаадай шавар морийг үзүүлэв. Хүү шүүрч авах гэж гараа сунгаснаа гэнэт зогсов.
— Чинийх үү?
— Үгүй.
— Авах уу?
— Толгойгүй юм байна.
— Толгойг нь хийнэ биз.
— Би сав хийдэггүй.
Зургаадай тоглоомоо буулгав. Хүү түүний гар, бүс, нумын гэрийг ажиглаад:
— Та нар цэрэг үү? — гэж асуулаа.
Зэр «үгүй» гэх гэж ам нээхэд Зургаадай:
— Би цэрэг, — гэв.
Хүүгийн харц тэдний шар руу шилжив.
— Манай буурал хөгшин. Унахад хол явж чаддаггүй.
Зургаадай гартаа барьсан шавар морийг зүлгэн дээр буцаан тавилаа.
— Бид танай гүүг авахгүй.
Хүү хариу хэлсэнгүй. Унага нь хэдэн алхам холдоход араас нь гүйж, буурал гүүний хүзүүнд гараа хүргэв. Тэгээд өөрсдийнхөө гэр байгаа зүг хөтлөн одлоо.
Хасар бууцны дээд захад нэгэн айлын шинэхэн тэрэгний мөр олжээ. Мөрийг дагаж явбал дээрхийн адил нүүдлийн өөр нэг замд нийлнэ. Сондор түүнийг хараад сал руу тэр замаар хүрнэ гэв. Гэвч өдрийн тал өнгөрсөн тул эндээ морь, шараа усалж амраахаар боллоо.
Өлзий идэх юм гаргасангүй. Зэр авдрын хажууд чимээгүйхэн суугаад дээлнийхээ урагдсан хэсгийг оёх гэж оролдов. Түүний зүү даавуунд орсон ч гарахдаа доторлогооны өөр газар шөвөгдөнө. Сондор эхний хоёр оролдлогыг нь хараад гурав дахь дээр нь инээв.
— Өмссөн чигээрээ оёод байвал өөрийгөө дотроо хорьчихно.
Зэр дээлээ тайлж түүнд өгөх гэсэнгүй. Харин дотрыг нь эргүүлж үзээд, дахин оролдов. Өлзий түүний гараас зүүг авч, урагдсан ирмэгийг дотогш нь нугаллаа.
— Өнгөрсөн өвөл охинтойгоо уулзсан уу? — гэж Зэр аяархан асуув.
Эмгэн нэг хатгалаа.
— Үгүй.
— Уржнан?
Өлзий дахин хатгав. Зэр хүлээсэн ч тэр хариулсангүй.
Галын дэргэд хөхүүрээ тавьж байсан Зургаадай алсаас айл руу буцах хүүг харав. Хүү гүүнээсээ холдохгүй явж байлаа. Бууцны дээд талын гэрээс нэгэн эмэгтэй гарч, тэдний зүг харснаа хүүтэйгээ юм ярив. Тэр эмэгтэй буурал гүүг өөрөө хөтлөн гэрийнхээ ард аваачжээ.
Өдөр налж эхлэхэд замаар хоёр морьтон ирэв. Нэг нь Зургаадайтай нэгэн хүрээнд хэдэн сар алба хаасан, баруун хөмсөгтөө сорвитой Урутай байлаа. Тэр эхлээд Зэрийн морины хажуугаар өнгөрснөө эргэж харан инээд алдав.
— Зэв! Чамайг ийм юм авч явна гэж ёстой бодсонгүй.
Тэр хаалгыг нь заажээ.
— Авсан биш. Хүргэж явна.
— Хаашаа?
Зургаадай тайлбарлав. Урутай голын доод гармуудыг үзэж, айлуудын нүүдэл хаагуур өнгөрч байгааг мэдэж буцаж яваа гэнэ. Бургасан голын салын тухай асуухад тэр:
— Таргин хуучин модоо татаж зассан. Ажил хийсэн нь үнэн. Гэхдээ очсон хүн болгон адуугаа тоолоод гардаг болжээ, — гэв.
— Хурааж байгаа юм уу?
— Хураах тушаал аваагүй. Ачаа гатлуулсны хөлс гэж хэлдэг. Хүмүүс хоорондоо тохирсон эсэхийг бид очиж асууна.
Зургаадай толгой дохив. Урутай түүнээс өмнө голын дээд салаанд очих ажилтай ажээ. Буцахдаа хэд хоногийн дараа салд хүрнэ гээд явлаа.
Тэр холдсоны дараа Сондор:
— Бороо гэдэг чинь тэр нэр үү? — гэж асуув.
Зургаадай хөхүүрийн амаа боолоо.
— Тэр бас миний нэр.
Сондор хэсэг дуугүй сууснаа босож, морьдоо уях газрыг өөрөө сонгов. Тэр орой ачаатай хүрэнгээ Зургаадайн хээрээс хол, Өлзийн тэргэнд ойрхон уялаа.
Өлзий оёж дууссан дээлээ Зэрт өгөөд, хаалганыхаа дээд зураасыг алгаараа дарсан хэвээр нэлээд удаан суулаа. Дараа нь тэрэгний ирмэгээс унжсан эсгийн захыг татаж, зурааснуудыг бүтээв.