Буруу тоолол
Хасар явчихсан гүүний оронд нэг хайрга тавив.
Хайргыг гурван богино сурны дээд талд, Мэнгэтүгийн адууны уяаг сануулах хөх зангилааны дэргэд тавихад юмс бүтэн харагдлаа. Хоёр уналга, нэг ачааны морь, үлдсэн хөтөл, хүнсний уут. Өчигдөр хүртэл тэр гүү энд байсан. Харин одоо хайрга л зайг нь дүүргэжээ.
Бадай урлангийн үүдэнд зогсоод:
— Тэрийг хөдөлгөж болох уу? — гэж асуулаа.
— Болно.
— Тэгвэл морь биш байна.
Хасар хайргыг авлаа. Доорх сур сулран, хажууд нь тавьсан хоёр жижиг модны хооронд зай гарав. Нэг нь гүүг хөтлөх хүнийг, нөгөө нь унагыг тогтоох уяаг сануулж байсан юм. Морь байхгүй болмогц хоёр ажил алга болсонгүй. Харин ч өөр гар нэхэх болжээ.
Урлангийн шалан дээр долоон айлын эд тус тусын зайд өрөөтэй байв. Нэгнийх нь элэгдсэн хөмөлдрөгийн тасархай, нөгөөгийнх нь цагаан хялгас, гурав дахь тэрэгнийх нь тогооны хагархай бариул. Хасар нэрийг нь хэлэхгүйгээр танина. Эдийн дэргэд хуучин өрийн саваа, зангилаа, хэрчлээсүүдийг тавьжээ.
Эхний саваанд нэг айл хоёр өдрийн гарын ажил өгөх ёстойг сануулсан зэрэгцээ хэрчлээс байв. Хасар түүний дэргэд хоёр богино мод тавилаа.
Тэр айлын эмэгтэй ирж, моддыг хараад:
— Манай ажиллах хүн дээд замын харуулд явсан, — гэв.
— Өнгөрсөн хаврын өр байна.
— Өнгөрсөн хавар гар байсан.
Тэр эмэгтэйн ард нэг хөгшин, хоёр хүүхэд зогсоно. Хөгшин баруун гараа ханцуйндаа нуусан ч зүүн гараар нэг хүүхдийн мөрийг түшжээ. Хоёр өдрийн хөдөлмөр модон дээрээ бүтэн, харин түүнийг хийх гар шалан дээр байсангүй.
Хасар хоёр богино модыг хажуу тийш нь тавив. Өрийн хэрчлээсийг арилгасангүй.
— Тэгвэл биднийг гаргах тэрэгт гурван суудал тавь, — гэж эмэгтэй хэлэв.
— Аль тэрэг явахыг үзээгүй байна.
— Өрөө төлж чадахгүй болохоор суудалгүй болох уу?
Хасар хариу хэлэхийн өмнө Бадай:
— Суудлыг тэрэг үзсэний дараа ярь, — гэв.
Эмэгтэй Хасарын өмнөх савааг нэг хараад хүүхдүүдээ дагуулан урлангийн хаяанд суув. Явсангүй. Түүний гурван суудал одоо хоосон үг биш, гурван биетэйгээ тэнд хүлээж байлаа.
Зэр үүдээр орж ирэхдээ хоёр хүний амлалтыг дагуулжээ. Хүмүүс өөрсдөө ирээгүй. Нэг нь тэрэг хөтөлнө, нөгөө нь голын доод замд ачаа өргөнө гэсэн гэнэ.
— Энд юуг нь тавих вэ? — гэж Зэр асуув.
Хасар түүнд хоёр хоосон мод өглөө.
— Хүмүүс нь ирвэл бариулна.
Зэр нэгийг нь өөрийн бүсэнд хавчуулж, нөгөөг гартаа эргүүлэв.
— Үдээс өмнө ирнэ.
Хасар хоёр модыг урлангийн үүдэнд тавив.
— Ирэхэд нь нэг нэгээр нь бариул.
Зэр моддыг аваад бүсэндээ хавчууллаа.
Дараагийн өрийн тэмдэгт Хасар удаан хүрсэнгүй. Түүнийг эзэмшдэг хүн хэмжээг дутуу өгч, тохирсон өдрөө хоёр удаа ирээгүй. Хасар тэр цагаас хойш түүний амыг бус, авчирсан эдийг л шалгадаг болсон юм. Савааны ховилд хуучин хар сур гурван давхар оржээ.
Тэр хүн өөрөө нэг дугуй өнхрүүлсээр ирэв. Мөөр нь тэгш, голын нүх элэгдээгүй, зургаан тэрэгний дундаас сольж тавьж болох цорын ганц бүтэн дугуй байлаа. Хасар хөлөөрөө тогтоож, мөөрийг тойруулан алгаараа дарж үзэв.
— Өрөндөө өгнө гэж авчрав уу? — гэж асуулаа.
— Үгүй. Миний тэрэг явах бол дугуй явна. Үлдвэл буцааж авна.
Хасар хар суртай савааг түүний өмнө тавив.
— Энэ өр байна.
— Өрөө ярих бол дугуйгаа буцаана.
Бадай мөөрийг нэг бүтэн эргүүлээд, дууг нь чагнав. Дугуй цул, богино дуугарлаа.
— Энэ даана, — гэв.
Хар суртай хүн Бадай руу харсан ч инээсэнгүй. Дугуйнаасаа гараа авалгүй зогсов.
Хасар өрийн савааг дугуйн хажууд тавихад саваа урт, нарийн, олон тэмдэгтэй. Дугуй харин нэг тэрэг хөдөлгөнө. Хоёрыг зэрэг харсаар байгаад тэр хар сурыг ховилоос сугалж авав. Өр арилсангүй. Сур нь Хасарын алганд үлдэв. Харин савааг эргүүлж, тэмдэггүй ар талыг нь дээш харууллаа.
— Дугуйг аль тэргэнд таарсныг үзнэ. Та хамт яв.
Хүн мөөрнөөс гараа авлаа. Савааны хуучин хэрчлээс доош харсан тул нүүрнээс нь юу ч алга болоогүй. Гэвч дугуй урлангийн дотор үлдэв.
Хасар бусад өрийн моддыг нэг нэгээр нь эргүүлэв. Бадай нэг савааг авч, хажуугийн бүдэг ормыг заалаа.
— Энэ юу гэсэн юм?
— Нэг шар, хоёр хүн.
— Аль нь шар вэ?
Хасар санах гэж оролдов. Хэрчлээсийн нэг нь гүн, нөгөө нь урт. Тухайн өдөр аль гар нь ямар ором татсаныг мэдэж байсан. Одоо хоёр жилийн тос, утаа модонд ижил өнгө суулгажээ.
— Мэдэхгүй, — гэв.
Бадай савааг буцаан тавилаа.
Хасар тэр савааны хуучин нүүрийг доош харуулж, ар талд нь ганц цэвэр хэрчлээс татав. Дэргэд нь шарын эвэрнээс авсан жижиг үйрмэг биш, өнөөдөр өөрийн нүдээр харсан хүзүүвчийн сур тавилаа.
Гүүний хайрга тэнд байхгүй болсон ч сул зай нь хэвээр байв. Хасар бусад эдийг тэр зайг нөхөх гэж ойртуулсангүй.
Хөдөлж чадах нь
Гаднаасаа бүтэн харагдсан дугуй хөшүүргийн доор хоёр хуваагдав.
Хасар мөөрийг тэнхлэгээс хөндийрүүлж, модон хөшүүргээр доороос нь дарж үзэхэд дотор талын хуучин цав тос, шаврын доороос нээгдсэн юм. Эзэн нь “өчигдөр явсан” гэж хэлсэн ч өчигдрийн хоосон тэрэгний жин өнөөдрийн хүн, ачааны жин биш байлаа.
Хагарсан хэсгийг эзэн нь хөлөөрөө нийлүүлэх гэж оролдов. Ирмэг хоёр таарсан ч хөшүүргийг авахад ахин ангайв.
— Үүгээр явбал яах вэ? — гэж асуулаа.
— Ачаалбал цав нь нээгдэнэ. Мөөр сална, — гэж Хасар хэлэв.
Эзэн Хасарын нүүр рүү нэг хараад, гарт нь байсан хагархайг авч явлаа.
Урлангийн өмнөх сул газарт зургаан тэрэг эгнүүлжээ. Нэг нь шаврын тоормостой, намхан, үзэмжгүй тэрэг. Хоёр нь айлын ачааны дунд тэрэг. Дөрөв дэхийн арал өргөн, дугуй нь бүтэн ч жин ихтэй. Үлдсэн хоёрын нэг тэнхлэгийн үзүүрээрээ ялзарсан, нөгөө нь сая хагарсан дугуйтай байв.
Хасар бүтэн дугуйг ялзарсан тэнхлэгтэй тэрэгнээс авч, дугуй хэрэгтэй аралд тааруулж үзэв. Голын нүх нь нэг хуруу сул байсан тул нимгэн модон жийрэг зорж хийлээ. Хагархай дугуйтай тэрэгний бүтэн хүзүүвч, татлагыг өргөн аралтай тэрэгт шилжүүлэв. Эзэд нь эд анги салгах бүрд аль тэрэгнийх болохыг сануулах сур уяж, Бадай, хоёр хүнээр харуулна.
Өдрийн дунд гэхэд дөрвөн тэрэг өөрийн дугуй, тэнхлэг, татлагатай болжээ. Нөгөө хоёр арал газар дээр дугуйгүй, хүзүүвчгүй хоцров. Хэн ч тэднийг эвдэрхий гэж авчраагүй. Салгаж байж дөрвийг хөдөлгөсөн юм.
Тэрэг тус бүрийн өмнө Хасар хөллөгөөг тавив. Гурван хос шарын хүзүүвч, буулгыг тэрэгний аралтай нэг урт сураар холболоо. Дөрөв дэхийн өмнө буулга байсангүй.
— Хоёр уналгын морийг зэрэг хөллөж болно, — гэж Зэр хэлэв. — Би хөтөлнө.
Саруул морины уяануудыг авчирч, найман бүтэн гогцоог газар зэрэгцүүлэн тавилаа. Тэдний хажууд зөвхөн ачаанд даах хоёр амьтны элэгдсэн ногт, хамгийн захад унаганы цайвар хялгасан уяа байв.
Зэр жижиг хүнсний уутыг унаганы уяаны дэргэд тавихад Саруул авч, ачааны хоёр ногтын нэг рүү шилжүүлэв.
— Энэ өөрөө замаа дагахад хүч нь хүрвэл болно.
Тэр найман гогцооноос хоёрыг авч, дөрөв дэх тэрэгний өмнөх хоосон газарт тавилаа. Дараа нь үлдсэн зургаагийн дэргэд байсан хоёр хүний нарийн модыг гадна гаргав.
— Энэ хоёр морь тэрэг татвал унасан хоёр хүн явганаар явна. Замын турш сольж амраахгүй бол хоёулын мөр маргааш шалбарна.
— Эхний даваа хүртэл татуулаад солино, — гэж Зэр хэлэв.
— Ямар даваа?
Зэр хариулсангүй. Замын мэдээ авахаар явсан хүн үдэд ирэх ёстой байлаа.
Зургаадай өргөн аралтай дөрөв дэх тэргийг дээд замын ам хүртэл өөрөө татаж үзээд буцаж ирэв. Баруун дугуйн мөөрөнд нойтон шороо, арлын хажууд бургасны шинэхэн зураас үлджээ.
— Доод эргэлтэд арал нь бургасанд хүрлээ, — гэв. — Дотор дугуйг усны зүг оруулахгүй бол эргэхгүй.
— Бургасыг авна, — гэж тэрэгний эзэн хэлэв.
— Доор нь зөөлөн хөрс байна. Модыг авбал дугуй орно.
Хасар дөрөв дэх тэрэгний урт сураас барьсан чигээрээ өргөн арлыг харав. Хуурай газар хөдөлнө. Хоёр морь олбол өгсөн замаар ч хөдөлнө. Харин тэдний мэдэж байгаа уруу эргэлтээр ачаатай буух эсэх нь өөр юм.
Тэр дөрөв дэх тэрэгний сураа бусдынхаас салгаж, арал дээр нь сул ороолоо. Эзэн нь тайлах гэж гараа сунгаснаа больж:
— Замыг мэдээгүй байж үлдээж байна уу? — гэв.
— Явах гэж байгаа замаар өнөөдөр багтаагүй.
Хасар үлдсэн гурван тэрэгний өмнө газар дээр гурван урт олс татав. Нэг үзүүр нь аралд, дараагийн зангилаа нь хөллөгөөнд, нөгөө нь жолоочийн эдэд хүрнэ. Шаврын тоормостой тэргэнд өөрийнх нь бүсний хуучин үзүүрийг уяж, жолоочийн оронд тавив. Хоёр дахь тэрэгт цагаан эсгийн өөдөс, гурав дахь тэрэгт эвэр бариултай ташуур тавигдав.
Ачаа нэмэгдэх бүрд олсны үзүүрийн байр өөрчлөгдөнө. Өлзийн хүнсний хоёр уут нэг тэрэгний араас орж, Бадайн хэрэгтэй багажаас алх, өрөм, хоёр хөнгөн тэнхлэгийн мод нөгөөд нь очив. Саруул үрийн арьсан уутыг салгаж, гурван тэрэгт хувааж тавихад нэг суудлын зай гарсан ч өөр тэрэгний ачаа нэмэгдэв.
Ахмадууд өөрсдийн эдийг авчирч эхлэв. Нэг нь төмөр авдаргүй бол намар бүх ажил зогсоно гэв. Нөгөө нь эвхсэн эсгийгээ тэрэгний аралд тавьж, дээр нь хүн сууж болно гэсэн. Эсгий доорх давсны уутыг Хасар өргөхөд ганцаараа мөрлөж дийлсэнгүй.
— Хөнгөн гэсэн, — гэж тэр эзэнд нь хэлэв.
— Хоёр хүн байвал хөнгөн.
Хасар уутыг буцаан газар тавилаа. Аралд оруулсангүй.
Зэр бүсэндээ хавчуулсан хоёр хоосон модтойгоо эргэж ирэв. Нэг хүнийг авчирсан, нөгөө нь айлын өвчтэй хүнийг суулгаж өгөхгүй бол жолооч хийхгүй гэсэн байв. Зэр жолоочийн эдийн дэргэд нэг модоо тавиад, нөгөөг гартаа үлдээв.
— Өвчтэй хүнийг бас тоолно.
— Тоолсон, — гэж Хасар хэлэв.
— Тэгвэл аль тэрэгт байна?
Хасар хариулахын оронд урлангийн доторх эсгий дээр өрсөн хайргуудыг авчирлаа.
Долоон айлын хүн бүрт нэг чулуу. Гадаа алхаж, морь унаж, тэрэг хөтөлж чадах хүмүүсийн барзгар арван долоон чулуу нэг талд байв. Замын турш тэрэгт суух хэрэгтэй хөгшин, өвчтэй, бэртсэн хүн, хүүхдийн гөлгөр арван чулуу эсгийн дотор талд үлджээ. Хасар тэднийг нэрээр биш, айлын уяаны дэргэд байрлуулсан юм.
Тэр гөлгөр хайргуудыг гурван тэрэгний олсны дагуу нэг нэгээр нь тавилаа. Өлзийн хүнс, Бадайн багаж, замд заавал авч явах уяа, үрийн уут эзлэх зайгаа авсны дараа найман хайрга аралд багтав.
Ес дэхийг тавихад хоёр дахь тэрэгний арын олс аралнаас гарч, газар унав.
Хасар хайргыг буцааж авлаа.
Арав дахь нь эсгийн дээрээ үлдсэн байв.
Нүүрийг нь буцааж тавих нь
— Аль хайрга нь би вэ? — гэж Чимэг асуулаа.
Саруул урлангийн аманд ирэхдээ энэ асуултыг сонсов. Чимэг гөлгөр хоёр хайрганы өмнө сөхөрч, нэгийг нь долоовор хуруугаараа өнхрүүлж байлаа. Хасар түүний гарыг хорьсонгүй. Харин аль нэгийг нь зааж өгсөнгүй.
Чимэг чулуунаас харцаа авалгүй:
— Хоёулаа адилхан байна, — гэв.
Саруул эсгийн дэргэд сууж, хоёр хайргыг айлын уяануудтай харьцуулж харав. Нэг нь өглөө гар нь байхгүй болсон айлын хөгшнийх, нөгөө нь өөр айлын хөлөндөө гэмтэй залуугийнх байх учиртай. Чимэгийн хайрга аль хэдийн тэрэгний олсны дэргэд орсон уу, эсвэл эдгээрийн нэг үү гэдгийг Хасараас өөр хүн мэдэхгүй. Хасар өөрөө ч нэг агшин долоон уяаг дагуулан харжээ.
— Чинийхийг тусад нь гаргая, — гэж Өлзий хэлэв.
— Тэгвэл бусдынх нь хэнийх вэ? — гэж Чимэг асуулаа.
Өлзий хариу хэлсэнгүй. Чимэг өнхрүүлсэн хайргаа урьдын байранд нь тавив.
Айл бүр өөрийн уяаны дэргэд суулаа. Өглөөгүүр ирсэн эмэгтэй хөгшнийхөө ханцуйнаас гараа гаргаж, хавдсан бугуйг нь үзүүлэв. Төмөр авдартай айлын хүн амьсгаа давчдах эхнэрээ түшиж ирээд, тэрэгний доргионд хэвтүүлэх газар хэрэгтэй гэв. Хөл муутай залуу өөрөө дуугараагүй, ах нь түүний өмнөөс хоёр тэрэгний аль намыг асууна. Хоёр бага хүүхдийн нэгийг нь ээжээс нь салгаж суулгаж болохгүй тул нэг биеийн оронд хоёр зай нэхэв.
Хасар тэрэгний олсыг нэг нэгээр нь ойртуулж, гөлгөр хайргыг айлын хүмүүсийн өмнө тавьж эхлэв. Нэгийг нь сольмогц урьдын хүн тэрэгнээс гарна. Дахиад нэгийг оруулахад хүнсний уут эсвэл багажийг авах хэрэгтэй. Өглөөнөөс хойш хөдөлгөөгүй хоёр хайрга өөрчлөгдөхгүй, харин эргэн тойрны эд л нүүж байлаа.
— Би хоёр удаа явна, — гэж Зэр хэлэв. — Эхний хүмүүсийг хүргээд морьтой буцна.
Саруул түүн рүү харав.
— Хаанаас буцах вэ?
— Замын цаанаас.
— Аль замын?
Зэр бүсэндээ үлдсэн хоосон модыг гаргаж, алган дээрээ тавив. Амласан хүн нь ирээгүй хэвээр байлаа.
— Мэдээ ирэхээр мэднэ, — гэв.
— Тэгвэл буцах аяллыг одоо энд бүү тавь.
Зэр модоо тэрэгний олсны дэргэд тавихгүй, буцаан бүсэндээ хавчуулав.
Өлзий хүнсний уутнуудыг хараад:
— Замд хүн нэмэгдвэл хоол нь хаанаас нэмэгдэх вэ? Ирж байгаа хүн байвал бас хоол иднэ, — гэв.
Хэн ч түүний уутнаас нэгийг хассангүй. Харин тэрэгний суудал дээр тавьсан хайргуудын завсар нарийсав.
Хасар хуучин өрийн саваагаа авчирч, бүгдийг хуучин нүүрээр нь доош харуулан эсгийн захад өрөв. Тэмдэггүй ар талд нь заримд нь суудлын гөлгөр хайрга, заримд нь хөллөгөөний сур, заримд нь дугуйн модны үйрмэг уяв. Хуучин өрийн хэрчлээсүүд доороо үлдсэн ч дээд талын уяа өнөөдрийн хэрэгцээг даган нүүж байлаа.
— Хоёр хүн үлдэж байна, — гэж нэг ахмад хэлэв.
— Хоёр хайрга, — гэж Хасар заслаа.
Саруул түүн рүү харав.
Хасар үгээ буцаасангүй. Харин хоёр хайргыг авч, өглөө гаргүй болсон айлын хөгшин, хөл муутай залуу хоёрын өмнө өөрөө тавилаа.
— Одоо хоёр хүн, — гэв.
Тэдний арын айлууд зэрэг дуугарч эхлэв. Нэг нь хөгшнийг ойрын айлд үлдээнэ, дараа нь авна гэв. Нөгөө нь залуу моринд хөндлөн сууж чадна гэж хэллээ. Залуу өөрөө толгой сэгсрэхэд ах нь мөрөн дээр нь гараа тавив. Саруул тэдний яриаг тасалсангүй.
Дуу намдахыг хүлээгээд:
— Доод гарц нээлттэй эсэхийг мэдэхгүй. Ус хэд хүрснийг мэдэхгүй. Тэрэг хэдийд гарахыг мэдэхгүй байж энэ залууг моринд хөндлөн суулгасан гэж тооцохгүй, — гэв.
Төмөр авдартай хүн:
— Тэгээд өнөөдөр юу ч шийдэхгүй юм уу?
Саруул гурван тэрэгний олс, тусдаа ороосон дөрөв дэх сур, найман уналгын гогцоо, хоёр элэгдсэн ногт, унаганы жижиг уяаг харлаа.
— Дугуй, хөллөгөө, хүнээ мэдлээ. Зам ирээгүй байна.
Хасар хоёр хайргыг буцаан эсгийн дээр тавьсангүй. Тус бүрийнх нь өмнө үлдээв. Дараа нь тэрэгний олсны үзүүрийг суллан, аль нэг айлын зүг таталгүй голд нь тавилаа.
Гадаа туурайн чимээ гарлаа.
Нэг морь голын буултаас биш, дээд замын цаанаас жигд бус ойртож байв. Урлангийн үүдэнд суусан хүмүүс нэг нэгээрээ дуугаа хураалаа.
Чимэг модон сэлмээ өвдөг дээрээсээ авч босов. Хасар түүний хөдөлгөөнд харалгүй, замын зүг ирж буй туурайн завсар бүрийг чагнав.