04.1 — Галын дэргэдэх суудал
Өлзий аман дээгүүрээ цайвар судалтай аягыг Юсуфын өмнөөс авч, Зэрийн урд тавив. Зэр аяганы ирмэгийг эрхий хуруугаараа нэг дарснаа хажуу тийш шахаж суулаа.
Үүд сөхөгдөх бүр оройн сэрүүн утаатай хамт орж ирнэ. Гүүний хашаанаас буцсан хүмүүсийн ханцуй нойтон, гутлын түрий шавартай байв. Хүүхдүүд хоймор өөд шургаж, томчууд дэвсгэрийн захыг гишгэлэн суудал эрэхэд Өлзийн гэрийн зай агшина.
Юсуф үүдэнд зогсоод хоймрын сул зайг харснаа гутлынхаа улыг үрж, дотогш орж ирэв. Араас нь тайчуудын нөлөөтэй хүний залуу дагуул бүрхээ тайлалгүй орж ирлээ. Өлзий түүнд баруун хойд талын дэвсгэрийг заав.
— Наана суу. Чөдрөө үүднээс авсан биз?
Залуу хоймор өөд ахин нэг харснаа бүрхээ тайлж суув. Дээлийнх нь хормойноос хуурай өвс унажээ.
Юсуф галын баруун талд тухлав. Зэр дэргэд нь очиж, өдөржин хэрэглэсэн цөөн харь үгээ нийлүүлэн тэрэг оройдоо босно гэж хэлэхэд Юсуф түүний хоёр гар руу харж, сахлаа имрэв.
Хасар хаалганы дэргэд тос болсон гараа өвдөгтөө хүргэлгүй зогсож байлаа. Зургаадай түүнд зай гаргаж галаас доохон суув. Өлзий амсрын дотор талдаа хоёр хэрчлээстэй аягыг Хасарт, ёроолын хажуудаа хонхортойг Зургаадайд өглөө. Тэд аль алиныг нь эргүүлж үзсэнгүй.
Саруул тогооны хажууд өвдөглөж, хүүхдүүдийн махыг огтолж байв. Түрүүн гүүний шархыг угаасан ус ханцуйных нь үзүүрт хатаж амжаагүй. Эрчүүд тэнхлэг, гүүний тэмдэг, голын буултын тухай зэрэг ярьж, Саруул хутгаа тавилгүй сонсож байлаа.
Өлзий махны модон тэвшийг өвдөг дээрээ татлаа. Хоёр хавирга, хүзүүний хэдэн үе, өөх багатай дал, жижиг хэрчмүүд үлджээ. Доор нь байсан шаант алга байв.
— Зэр ээ. Шаант хаана байна?
Зэр Юсуф руу бөхийсөн хэвээр:
— Урланд өгсөн, — гэлээ.
Хасар толгой өргөв.
— Биднийг ажилтай байлгах гэж авчирсан мах уу?
Зэр толгой дохив.
— Хэн өгсөн юм? — гэж Өлзий асуулаа.
— Би.
— Чиний мах байсан уу?
— Үгүй.
Өлзий тэвшний махыг дахин тооллоо. Өөхтэй хавиргыг дагуулын аяган дээр тавьж, далны махыг Юсуфт ойртуулав. Үлдсэн жижиг үеийг хүүхдүүдийн хооронд хуваагаад, Зэрийн аяганд шөл хийлээ.
— Маргааш хоёр тэвэр түлээ авчир. Нэгийг нь идсэн махандаа, нөгөөг нь амласандаа.
Зэр аягаа авснаа юу ч хэлсэнгүй. Юсуф бусдын нүүрийг харж байгаад инээмсэглэв.
Саруул ахин босож тогоо руу очиход Өлзий хутгыг нь авч, галын зүүн хойд талд жижиг дэвсгэр дэлгэлээ.
— Энд суу.
— Шөл үлдсэн.
— Би хийнэ. Чи хүмүүсээ хар.
Саруул суусныхаа дараа эхлээд хүүхдүүдийг хооронд нь зайтай болгов. Дараа нь Хасарыг үүднээс холдуулж, дагуулын ард орж гарах зай үлдээгээд Зургаадайг нааш шахлаа. Юсуфын аяга үүдний салхинаас гарч, Хасар тосон гараа хүний дээлд хүргэхгүй суух газар олов.
Өлзий шөлөө түгээж эхлэв. Эхний шанагыг Юсуфт, дараагийнхыг дагуулд, дараа нь хүүхдүүдэд хийлээ. Саруул аягаа хамгийн сүүлд тосоод, тогооны ёроолд хөвсөн өөхнөөс нэгийг Чимэгийн аяганд, нөгөөг Хасарын аяганд хийв.
Чимэг ханцуйдаа нуусан махаа гаргаж, хажуугийн жаалын аяганд буцааж тавилаа. Саруул харсан ч дуугарсангүй.
Зэр шөлөө оочоод аягаа өвдөг дээрээ тавихад цайвар судал нь галын гэрэлд бараан үзэгдэв. Хасар тэвшний захад үлдсэн жижиг ясыг авах гэж гараа сунгаснаа тосоо санаж буцаалаа. Зургаадай ясыг авч түүний аяганд хийв. Зэр өөрийн аягыг дөхүүлж, дээр нь үлдсэн шөлийг хуваах гэтэл гурван амсар хоорондоо тог хийлээ.
Чимэг инээд алдсанд тэд ч дагаж инээв. Өлзий тогооны тагийг тавиад, хоосорсон тэвшээ өөр лүүгээ татлаа.
04.2 — Галд өнгөө олсон юм
Юсуфын алган дээрх зүйл гэрийн сүүдэрт хүрэн бараан, өнгөгүй шахам харагдаж байв. Гал савлахад дотроосоо улайж, нэг ирмэг нь шар туяа татлаа.
Тэрэг нь урлангаас гараагүй, шар нь айлын аргамжаанд байв. Юсуф урагдсан бөсийг өвдөг дээрээ дэлгэж, сэмэрсэн буланг нь эхлээд үзүүллээ. Дараа нь хялгасан олсны тасарсан эрчлээсийг, жижиг боодол байсан хонхорыг хуруугаараа даржээ.
— Бөс. Олс. Хоёр хүн, — гээд хоёр хуруугаа өргөв.
Зэр гэрийнхэнд:
— Бөсийг бүтнээр нь солино. Бас хоёр хүн нэг өдөр ажиллана гэж байна, — гэлээ.
Юсуф түүний тохойноос барьж, гараа нэг удаа доош татав.
— Үгүй. Энд. Бага.
Хасар бөсний эрүүл захыг тэмтэрч, нөхөх хэмжээг хоёр хурууныхаа хооронд авч үзүүллээ. Дараа нь олсны эрчлээсийг алгандаа дуурайлган мушгив. Юсуф түүн рүү бөсөө ойртуулж өгөхдөө Зэрийг ахин харсангүй.
Хасар нэг хүнийг заагаад, алгаараа нарны замын талыг татав. Юсуф хэсэг бодоод толгой дохилоо. Зэр өмнөөс нь зөвшөөрсөн мэт чанга дуугарсан ч хэн ч дагаж хэлсэнгүй.
Чимэг галын нөгөө талаас мөлхөж ирээд Юсуфын алган дээрх өнгөт юмыг ширтэв. Өглөө сэмэрхий бөсний завсраар харсан гялбаа мөн байлаа.
— Үзье.
Юсуф атгаа хаав.
Чимэг хоёр гараа ардаа хийж үзүүлэв.
— Авахгүй.
Юсуф түүний нүд рүү харж байгаад бугуйнаас нь барин, өнгөт юмыг алган дээр нь тавилаа. Чимэг галаас холдуулж ойртуулах бүр эдийн өнгө бүдгэрч, ахин асна. Нүхэнд нь хумсаа хүргэхэд Юсуфын хуруу бугуйн дээр нь чангарчээ.
Чимэг гараа хөдөлгөлгүй:
— Зүүгээд үзэж болох уу? — гэж асуулаа.
Юсуф толгой сэгсрэв.
— Буцаа.
Чимэг эдийг Саруулд сунгав.
— Чулуу юм уу?
Саруул авалгүй Юсуф руу харахад тэр алгаа дэлгэлээ. Саруул хүүхдийн гар дээрээс авч, ирмэгийг нь хурууныхаа өндгөөр нэг тэмтрэв. Дунд нь гаргасан нүхний нэг амсар элэгдсэн байлаа.
— Урьд нь зүүж байсан юм байна, — гэв.
Юсуф үгийг бүрэн ойлгосонгүй. Харин Саруул эдийг Чимэгт бус, өөрт нь буцааж өгөхийг хараад алгаа хэвээр нь дэлгэсэн байв.
— Нөхөөсний төлөөс үү? — гэж Зэр асуулаа.
Юсуф нэг гараараа өнгөт юм, нөгөө гараараа урагдсан бөсийг зааж, хоёр алгаа холдуулав.
— Үгүй. Наймаа биш.
— Тэгвэл бэлэг юм уу? — гэж дагуул асуув.
Залуу Саруул руу хараад инээмсэглэжээ.
— Гүүний эзэнд ирсэн эд байлгүй. Хүзүүнд нь таарна.
Саруул өнгөт юмыг Юсуфын алган дээр тавив.
— Эзнийх нь эд, — гэв.
Юсуф хуруугаа даруй хумилаа. Галын улаан туяа завсраар нь нэг агшин харагдаад алга болов.
— Минийх.
Зэр энэ удаа орчуулсангүй.
04.3 — Шөнийн ажил
Саруул аяганы ирмэгт наалдсан өөхийг хутганы мохоо талаар хусаж, жижиг модон саванд хийв. Аягыг Зургаадайд өгөхдөө бүлээн ус руу заалаа.
— Эхлээд энд хий.
Зургаадай аягыг модон түмпэнд дүрэв. Галын үнс орсон ус сааралтаж, үүдний зүүн талд асгасан ус хөрсөн дээгүүр нарийн хар мөр татжээ.
Шөнө бүрэн буусан ч Утаат эрэг намжаагүй байв. Доод буултаас шарын хонх хааяа дуугарч, урлангийн зүгээс нойтон нүүрс, хөрч буй төмрийн үнэр ирнэ. Зэл дагуу унага тургилан, алсаас хүүхэд аргадах эмэгтэйн дуу сонсогдов.
Гэрийн гадна тавьсан тогооны ёроол халуунаа алдахдаа үе үе чимээ өгнө. Зэр тэвшинд үлдсэн ясыг жижиг сагсанд хийж, үнсний шавхруу дээр тавив. Саруул тос хуссан хутгаа халуун усанд дүрээд, ишийг нь хуурай өөдсөөр арчлаа.
Хасар хоёр хэрчлээстэй аягаа уснаас гаргаж, дотор талыг нь эрхий хуруугаараа арчлаа. Дараа нь түмпэнг тойруулж харснаа:
— Арчих юм байна уу? — гэж асуув.
Саруул хуучин эсгийн өөдсийг хөлөөрөө ойртуулж өглөө. Хасар аягаа арчаад, урлангаас түр авчирсан хутгыг бүсэндээ хавчуулан босов.
Зэр гэрийн арын аргамжааг тайлж зангидах гэж оролдоно. Эхний зангилаа нь гулсаж, тэр ахин эхлэв.
— Хулан үүнийг харвал тайлуулаад өөрөө уяна даа, — гэв.
Хэн ч хариулсангүй. Зэр олсны нойтон үзүүрийг шүдээрээ татаж, гэрийн зүүн талын харанхуйг нэг харлаа.
— Тэнд салхи арай бага юм. Үүдийг нь гол руу харуулахгүй гэсэн.
Хасар үүнийг сонсолгүй, урлангийн зүг явж байснаа мөрөн дээгүүрээ:
— Юуг гол руу харуулахгүй гэж? — асуув.
— Юу ч биш. Наад хутгаа буцаа.
Хасар харанхуйд орж, удалгүй хоосон гартай буцаж ирлээ. Урлангийн намхан дээврээс дусал унаж байв.
Нэг дусал мөрөн дээр нь буухад Хасар дээш харлаа.
— Зүүн талд нь хоёр тулгуур нэмнэ. Тэгвэл тэрэгний эдийг шаварт дэлгэхгүй.
Зэр зангилаагаа татаж үзээд энэ удаа орхилоо. Араас нь Саруул очиж, олсыг нэг мушгиад доош дарж уяв. Тэгснээ зэлний үзүүрт байгаа залуу гүүний аргамжааг бусдынхаас салгаж, хоёр алхам уртасгав.
— Модтой энгэрийн цаад өвс намар хүртэл барина, — гэв. — Доод замаар оруулахгүй.
Хасар аягаа дахин усанд зайлаад:
— Хөнгөн тэрэг дээд талаар гарна. Хүнд ачааг салгаж байж гаргана, — гэлээ.
Зургаадай түмпэнг өргөж, бохир усыг үүднээс хол асгав. Буцаж ирэхэд Саруул гүүний аргамжааны сул үзүүрийг түүнд өгчээ.
— Дээд усны замаар нэг гаргаж үзнэ. Өвс өндөр болсон бол урд нь явна шүү.
Зургаадай олсыг авлаа. Гүү харанхуйд хамраараа үлээж, түүний мөрний чанад нэг чихээ хөдөлгөв. Саруул жижиг савтай өөхөө аваад гэрийн үүдний дотор тавьчихаад буцаж ирэв.
Зэр бохир усны мөрийг шороогоор дарж байснаа:
— Бүгд л нэг юм зэхэж байх юм. Чи юу зэхэх вэ? — гэж Зургаадайгаас асуулаа.
Зургаадай олсыг түүний гарт буцааж өгөв.
— Харчугийн алга болсон сумыг эхлээд олъё. Дараа нь юм зэхнэ.
Зэр ам нээснээ шороогоо ахин татав.
Гүүний аргамжаа чангарч, Саруулын алган дундуур нэг гулссанаа сулрав. Хэн ч дараагийн үгийг яаруулсангүй.
Хасар нойтон аягаа өвдөг дээрээ эргүүлж байснаа:
— Аль сум? — гэж асуулаа.
— Өрөөсөн өдөө богино авсан. Ховилынхоо доорх ороолтыг нэг удаа давхарласан сум.
— Хураасан ишнүүдэд байгаагүй юу?
— Байгаагүй.
Урлангийн дээврээс дусал ахин унав. Хасар тэр зүг хараад:
— Өглөө тулгуурын шулуун мод авахаар энгэр өөд явна, — гэлээ.
— Хуучин байны модны доогуур гардаг зам бий, — гэж Зургаадай хэлэв.
Саруул гүүний аргамжааг эвхэж, илүү үзүүрийг нь бүсэндээ хавчуулав.
— Эхлээд хадгалсан сумнуудаа нэг бүрчлэн үз, — гэв. — Тэгээд дээд замын амд ир.
Хасар аягаа түмпэнгийн захад тогшоод усыг нь сэгсрэв.
— Тэнд байхгүй бол мод авах замдаа харна.
Зэр түмпэнг өргөж, Зургаадай гурван аягыг гартаа давхарлан барилаа. Саруул тосны жижиг саваа үүдний дотор үлдээгээд, зэлний зангилааг сүүлчийн удаа шалгав.
Зургаадай Харчугийн сумны богино өд, давхар ороолтыг санаж байв. Сумыг харваад буулгахдаа ишийг нь эрхий хуруугаараа нэг эргүүлдэг гар ч санаанд орлоо.
Харин Харчугийн амнаас “эргэж ирнэ” гэдэг үг ер нь гарч байсан эсэхийг санах гээд олсонгүй.
04.4 — Бараг
Хасар дэргэд нь ирэхэд Зэр түмпэнгээ холдуулчихаад буцаж дөхлөө. Зургаадайн гарт тэдний угаасан гурван аяга давхарлаастай хэвээр байв.
— Наадмаас хойшхи нөгөө их хэрэг юу болж байна? — гэж Хасар асуулаа.
Зэр шууд хариулсангүй, харин Хулангийн овгийнхны нүүсэн замын зүг нэг харлаа.
— Бараг.
Түүний хоолойд ямар нэг ноцтой өнгө байсангүй. Энэ үг яг л тэдний дундах хөнгөн хошигнол шиг сонсогдов.
— Тэр бараг чинь тэгээд юу бүтээсэн юм? — гэж Хасар дахин шалгаав.
Зургаадай Өлзийн гэрийн үүдийг сөхөж, хоёр аягыг нь дотогш тавив. Зэр хариу хэлэлгүйгээр түүний гарт үлдсэн гурав дахь аягыг авч, гэрт оруулахаар цааш эргээд алхлаа.