Саравчны булан
Бадайн урлангийн арын навтгар саравчинд гурван хүн бүтэн багтах зай байсангүй.
Ханын дагуу налуулсан цуурхай дугуй, хуучин тэрэгний хугархай арал, наранд хатаж хөвсийсөн хэдэн ширний өөдөс тэр буланг битүү дарна. Дээврийн цоорхойгоор өдрийн нар шулуун тусаж, шалан дээрх хуурай модны үртсийг шарлуулан харагдуулна. Насанд хүрэгчид тэднийг урлангийн гол дөш рүү ойртох бүрд модны өөдсөөр хөөдөг тул хөвгүүд энэ өнцгийг өөрсдийн суудал болгожээ.
Зэр энэ буланг «ажлын газар» гэж нэрлэнэ. Хасар «аавын хаягдал» гэнэ. Харин Зургаадай юу ч гэж нэрлэсэнгүй; зүгээр л нар хаашаа нална, тийшээ нуруугаа харуулан суудаг байв.
Тэдний суудал нь хоёр хөмөрсөн модон хувин, нэг хагас зассан тэнхлэг байлаа. Тэнхлэгийн нарийхан үзүүр дээр суувал нөгөө тал нь хөшигдөн савлана.
Хасар тэнхлэгийн бүдүүн талд суугаад, дал модны нарийн зоргодсыг өвдөг дээрээ тавин хутгаар хэрчлээ гаргаж байв.
— Энэ сард Зэр арван хоёр хэрчлээний өртэй болсон, — гэж Хасар хэлээд хутганы үзүүрээр модоо товшив. — Өчигдөр давсны тэрэг түрсэн хөлсөнд авсан гурван атга хурууд дууссан. Өнөөдөр Юсуфын тэнхлэгт оруулсан модны төлөө аав намайг бүтэн хоёр цаг загнасан. Бид ашиггүй ажиллаж байна.
Зэр саравчны баганад нуруугаа налан, цээжээ тэлээд инээмсэглэлээ.
— Хүн ашиг олохын тулд эхлээд нэртэй болох ёстой.
— Нэрээр ходоод дүүрдэггүй юм аа, — гэж Хасар үглэв. — Маргааш би чамайг дагаж өлсөхгүй. Хэрэв дахиад хэн нэгний ажлыг үнэгүй хийвэл энэ модон дээр чамд зориулж тусдаа өрийн тэмдэг тавина.
Зургаадай тэдний ярианд оролцсонгүй. Тэр саравчны хамгийн бараан буланд хөлөө жийн суугаад, хатсан хус модны нарийн мөчрийг сумны хэмжээнд тааруулан хумсаараа тэгшилж байлаа. Хэн нэгэн гаднаас харвал түүнийг урлангийн туслах ч биш, хаягдсан хэрэггүй мод шиг л санах байв.
Саравчны гадна хүнд алхаа сонсогдож, үүдний өлгөсөн ширэн хөшиг хажуу тийш татагдав.
Шарав өвгөний хээр морь
Үүдээр Шарав өвгөн орж ирлээ.
Өвгөний дээлийн зах шороотой, хөмсөг нь атирч, гартаа модон шилбүүр атгажээ. Тэр урлангийн хогоор дүүрсэн саравчийг нэг, дотор нь суух гурван хөвгүүнийг нэг хараад уруул нь татганав.
— Танай Бадай хаачсан бэ? — гэж өвгөн сөөнгөтөн асуув.
— Аав дээд хүрээнд тэрэг хүргэж өгөхөөр явсан, — гэж Хасар өндийн хэллээ. — Мод засуулах бол орой ирнэ. Харин өөр хэрэгтэй бол… бид байна.
Шарав өвгөн Хасарын тостой хацар, гарт нь байгаа хэрчлээст модыг хараад хоолойгоо заслаа.
— Та гурав хулгайч олдог болчихсон юм уу? Нусгайчууд.
Хасар модон дээрээ дахин нэг зураас татах гэснээ:
— Асуудлын хүнд хөнгөнөөс хамаарч шан харилцан адилгүй, — гэж ном шиг дуугарсан боловч дуу нь нарийдаад олигтой сүргүй сонсогдов.
Тэр үед Зэр суудлаасаа босов.
Зэр босоход саравчны намхан дээвэр толгойг нь бараг шүргэв. Тэр ханцуйгаа шуусан гараа элгэндээ зөрүүлэн зогсоход өвгөний харц түүн дээр тогтов. Өнгөрсөн наадмаар Зэрийг барилдахыг нь харсан хүн түүнийг нусгай гэж дуудахдаа ч нэгэнт бодож хэлдэг байлаа.
— Шарав гуай, — гэж Зэр намуухан, тод хэлэв. — Таны хээр морь уржигдар шөнө хотоосоо алга болсон биз дээ?
Өвгөн мэл гайхав.
— Чи яаж мэдээв?
Зэр инээмсэглэлээ.
— Хүрээний захаар таны хүү морины сураг тавьж явсныг харсан. Хэрэв нөгөө голын Мэргэний залуус хөөсөн бол одоо гэрийнхээ хаяанд уячихсан таныг шоолж суугаа. Бид очоод морийг чинь олоод ирье. Хэрэв Мэргэнийхэн өөдөөс хүч үзэх гэвэл би өөрөө уулзана.
Шарав өвгөн Зэрийн зузаан гар, өнгөрсөн наадмаар нутгийн залуусыг дараалан хаяж байсан бөх хүчийг санан шилбүүрээ буулгалаа.
— За яах вэ. Хээр морийг минь бүрэн бүтэн авчирвал хоёр тарган хонь өгье.
— Нэг хонь, нэг сав сархад, — гэж Зэр шууд гараа сунгав. — Нар жаргахаас өмнө морь чинь уяан дээрээ байна.
Өвгөн Зэртэй гар бариад, сэтгэл нь бүрэн амарсан янзтай саравчнаас гарч одов. Түүний нүдэнд буланд хөлөө жийн суугаа Зургаадай ер өртсөнгүй. Зургаадай ч толгойгоо өргөөгүй, ам нээгээгүй билээ.
Өрийн мод
Өвгөнийг холдонгуут Хасар хутгаа тэнхлэгийн модонд тас хийтэл хатгав.
— Чи солиороо юу?! — гэж Хасар уулгалав. — Шаравын хээр гэдэг чинь нутгийн хамгийн хажиг амьтан! Хүн ойртвол хазаж өшиглөдөг, хазаар хүргэдэггүй догшин уналга. Тэгээд Мэргэний хүрээ рүү очиж зодолдох юм уу? Тэд чинь хорин морьтонтой! Бидний зардал нэг хониноос давна! Өрийн мод чинь дахиад гурван зураасаар дүүрлээ!
Зэр тэнхлэгийн нөгөө талд суун чангаар хөхөрлөө.
— Зүгээр дээ. Би очоод ярина, ярихгүй бол өргөөд хаяна. Харин Зургаадай морины мөрийг нь олчихно. Тэгээд л ажил дуусна.
Зургаадай гартаа барьсан хус модоо ханцуйндаа нэг арчаад өвдөг дээрээ тавив. Тэр Зэр рүү ч харсангүй, өвгөний гарч явсан үүд рүү ч харсангүй. Харин дээврийн завсраар харагдах зүүн хөндийн өвс, салхины чигийг ажиглаж байв.
— Мэргэний залуус аваагүй, — гэж Зургаадай нам дуугаар хэлэв.
Зэр, Хасар хоёр хоёул түүн рүү зэрэг эргэлээ.
— Юу гэнэ ээ?
— Хоёр хоногийн өмнө салхи баруун хойноос байсан, — гэж Зургаадай хэлэв. Үг бүр нь хутгаар мод зорсон мэт хуурай, хэрэггүй чимэггүй гарна. — Шаравын уяаны гадас хугараагүй, газраас сугарсан байсан. Морины туурайн ором зүүн хөтөл рүү биш, голын зэгс рүү нэг л чигээрээ орсон.
— Тэгээд?
— Тэнд чоно байхгүй. Харин голын тохойд шинэ хужир гарсан. Морь өөрөө хужир луу явсан. Одоо ч тэндээ зэгсэнд зогсож байгаа.
Зэр гайхсан янзтай хөмсгөө өргөөд:
— Тэгээд чи түрүүн Шарав гуайг байхад яагаад хэлээгүй юм бэ?
Зургаадай модоо бүсэндээ хавчуулав.
— Тэр өвгөн олон юм ярьдаг. Би хүнтэй ярих дургүй.
Үггүй харваач
Тэд үд дундын нарнаар голын зэгст тохойг зорин явлаа.
Хасар араас нь урт олс, модон гогцоо үүрчихсэн, үрэгдсэн гутлаа чирэн амандаа үглэсээр алхана. Зэр урд нь өргөн мөрөө хаялж, ташуураа эргүүлэн исгэрнэ. Харин Зургаадай тэднээс хорь гаруй алхмын зайд, ямар ч чимээгүй, газрын хонхор нугачааг даган урагшилж байв.
Хүний дунд байхдаа Зургаадай дундаж, үггүй, арчаагүй мэт харагддаг сан. Хүмүүс түүнийг харваач Харчугийн хүү гэхээс өөрөөр тоож хардаггүй. Харин хүнгүй задгай хээрт гармагц түүний хараа, алхаа тэс өөр болж хувирна.
Тэр бөхийж, шаварт үлдсэн туурайн нэг л мөрийг хуруугаараа тэмтрэв.
— Эндээс зүүн тийш эргэсэн. Баруун урд хөлөндөө шороо авсан байна.
Зэгсэн дундуур ороход үнэхээр л Шаравын хээр морь хужиртай шаварт зогсож байлаа. Амьтан хүний чимээнээр толгойгоо огцом өргөж, чихээ хойш наан хамраа сарталзуулав.
Хасар шууд л хойш ухарч, модон гогцоогоо өмнөө барив.
— Би хэлсэн биз дээ! Энэ чинь хүн ална!
— Чимээгүй бай, — гэж Зэр хэлээд урагш алхлаа.
Зэр морины өөдөөс цээжээ харуулан намуухан алхаж, урт сураа өмнөө сул барин эелдэг үгээр исгэрэв. Морь ухасхийж, хойд хөлөөрөө шавар цацлан дайрах гэхэд Зэр амжиж хажуу тийш бултлаа. Бултах зуураа морины хүзүүний уналгын хөхлийг зузаан гараараа шүүрэн авч, бүх жингээрээ доош дарж зогсов. Амьтан хичнээн тийчилсэн ч Зэрийн бөх барилдааны хүчтэй гар хүзүүг нь сулласангүй.
Зургаадай зэгсэн дундаас гараад ирсэн байлаа. Тэр морины хараагүй талаас чимээгүйхэн дөхөж, баруун гарынхаа хоёр хуруугаар хазаарын сурыг амгайнд нь нэг л хөдөлгөөнөөр оруулж түгжив.
Морь дорхноо номхорлоо.
Зэр амьсгаагаа дээр дээр авч, магнайнхаа хөлсийг арчаад чангаар инээв.
— Харваач минь, чиний нүд үнэхээр юм хардаг шүү!
Хасар зэгснээс гарч ирэн, хөлөө шавраас татаж ядан ойртов. Тэгээд өвөртөө байсан модон дээрээ дахин нэг зураас татаад:
— За яах вэ. Нэг хонь, нэг сав сархад. Зэрийн өрөөс хоёр хэрчлээ хаслаа, — гэв.
Оройн буцах зам
Нар жаргах үед тэд хүрээний захад Шарав өвгөний уяанд хээр морийг нь авчрав.
Өвгөн морио хараад баярлаж, Зэрийн мөрийг алгадан магтаж, амласан хонио гарган өгөв. Хүрээний олон хүн цуглаж, «Зэр ч аргагүй эрийн шинжтэй хүү дээ, алга болсон догшин морийг ганцаараа бариад ирлээ» хэмээн шагшин магтаж байлаа. Зэр тэдний дунд бардам инээмсэглэж, хүн бүрийн асуултад хариулан, маргааш дахиад хэний юуг засаж өгөхөө амлаж зогсов.
Хасар хонины хөтлийг барьж, өрийн модоо харан тооцоогоо хийж завгүй байлаа.
Харин Зургаадай тэр бөөгнөрөл дунд байсангүй.
Тэр аль эрт хүрээний захаас гарч, голын хөвөөнд суугаад гутлынхаа шаврыг хүйтэн усаар угааж суув. Түүнд магтаал ч хэрэггүй, өвгөний хонь ч сонин биш байлаа. Тэр зүгээр л салхины чиг, зэгсэн дундуур гарсан мөр, сум тавихад саад болохгүй хус модны хэлбэрийг л бодож байв.
Түүний харж чаддаг ертөнцийг энэ хүрээнд хэн ч мэдэхгүй, анзаарах ч үгүй.
Голын ус гутлынх нь шаврыг авч одов. Зургаадай хус модоо өвдөг дээрээ тавиад, зангилааг нь хумсаараа дахин нэг тэмтэрч үзлээ.