Салыг шинэ буултад татахад нар хойд хясааны ирмэгт хүрч байлаа.
Тэд хоосон тавцанг эрэг дагуулан дээш чирэв. Цаад талын хүмүүс олсоо өндөр бэхэлгээнд шилжүүлж, энэ талынхан модон дээрх шаврыг авч, бүдүүн гуалингуудыг аажуухан өнхрүүлжээ. Хэн нэг нь эрт татвал бүх ачаалал нэг буланд очих тул Борчийн дуунаас өөр дуугаар хөдөлж болохгүй гэж Таргин хэлсэн юм.
Борч эхлээд хэт чанга хашхирч, хоёр удаа хоолой нь сөөнгөтөв. Гурав дахь удаад гараа өргөхөд нь хүмүүс хүлээж, буулгахад нь зэрэг татлаа. Сал нэгэн бүхэл биетэй юм шиг дээш хөдөлж, шинэ налуугийн дэргэд тогтов.
Хасар усанд шагайгаа дүрэн бэхэлгээг дахин шалгахад хуучин хаалганы мод харанхуй усанд борлож байв. Тэр гараа тавиад, нэг удаа л дарж үзлээ.
— Дахиад үзэх үү? — гэж Нэмэх асуув.
— Хүмүүс хүлээж байна.
Эхний удаад хэвтэрт хөгшин, түүнтэй хамт явах эмэгтэй, хоёр хүүхэд гарлаа. Салын голд хуурай эсгий дэвсэж, захад нь хүн зогсохгүй байхаар тохирчээ. Өлзий өөрийгөө дараагийн ээлжид оруулахыг эсэргүүцсэн тул Дэлгэр маргасангүй. Харин Идэрийг өвөр дээр нь суулгаад:
— Би араас нь очно. Хүүг минь цаана тосож буулгаарай, — гэв.
Өлзий Идэрийг тэврэн суув. Хүү голын усыг харах гэж толгойгоо сунгахад эмгэн энгэрийг нь доош даржээ.
— Суу. Тэмээгээ тоол.
— Тэмээ маань байхгүй.
— Тэгвэл шагайгаа.
Идэр уутныхаа амыг атган, дотроос нь барьж тэмтрэв. Өлзий хүүгийн үснээс үнэрлэсэн ч толгойг нь үнссэнгүй. Сал хөдлөхөд хоёр гараараа тэврээд, голын цаад эргээс харцаа салгасангүй.
Зургаадай дээд жимд гарахаар бэлдсэн хүмүүсийг эрэгт ойртуулсангүй. Өөрийнхөө ээлжийг мэдэхгүй бол хүмүүс бие биеийнхээ өмнө орох гээд байгаа нь харагдав. Тэр Дэлгэрээс айлуудын нэрийг асууж, хүн бүрт хэний араас гарахыг хэлүүллээ. Бүтэн айлыг нэг удаад гаргахгүй бол дор хаяж нэг хүн нь хүүхдээ цаана угтах ёстой байв.
Хасар хоолтой боодлыг бусад ачаанаас ялгаж, Нэмэх хоёр залуутай хамт буулгаад буцааж ачиж байлаа. Зэрийн ээлж ирэхэд тэр зүүн гараараа өндийх гэж оролдов.
— Би явж чадна.
— Харин ярьж чадна, — гэж Сондор хэллээ. — Хөлөө одоо зүгээр тавь.
Зэр түүний нүүрийг харж, маргасангүй. Сондор түүнтэй хамт гарав. Нумтай залууг мөн адил хүмүүс өргөж авчирлаа. Түүний нүүр шороо шиг сааралтаж, ам нь хатсан байв. Зургаадай ус хүргэж өгөхөд залуу эхлээд толгойгоо буруулсан ч дараа нь балгав.
Таргин дүүгийнхээ хүүг дагаж гарах гэсэн боловч Борч мөрөн дээр нь гараа тавив.
— Би түүнийг харна. Чи эндэх олсоо мэднэ.
Таргин тавцангийн дэргэд зогсоод залууг нөгөө эрэгт хүрч буулгатал харж байлаа. Дараа нь олс руугаа буцав.
Сондор цаад талд хүрмэгц Зэрийг тэндхийн өндөр дэнжид аваачиж, хүнтэй үлдээлээ. Дараа нь Таргины хашаанд очив. Хул гүү түүнийг дахин дуудахад толгойгоо өргөж, хашлага руу шууд ирэв. Охин хөтөлгөөг нь тайлахад хажууд нь байсан хүн эсэргүүцсэнгүй.
Тэр хул гүүг өндөр дэнжийн өвстэй газарт уяж, хүзүүн дээрх хатуурсан үсийг хуруугаараа иллээ. Дараа нь салын буулт руу дахин гүйлээ. Өнөөдөр гүүгээ авснаа хэн нэгэнд хэлж амжихгүй байв.
Сал хэдэнтээ нааш цааш явлаа. Нар далд орж, эргийн чулуу нойтон төмөр шиг хүйтэн болов. Өдрийн турш дуугарч байсан хүүхдүүд эцэст нь дуугаа хураажээ. Гэрийн унь, эсгий, сав, гурил, арьсан уутнууд энэ эргээс цөөрч, цаад талд бөөгнөрөн харагдана. Өлзийн хаалганы үлдсэн өргөн банзнуудыг Дэлгэр өөрийнхөө ачаатай хамт гаргалаа.
Хүмүүс гарсны дараа морь, үхрээ тусад нь гатлуулав. Сондор, Борч хоёр цаад талаас нь тосож, голын доод талын хайргатай налууд гаргаж байлаа. Мал салын олсонд орохоос сэргийлж тэднийг доогуур, тусдаа газраар оруулжээ. Зарим амьтан уснаас зугтаж эргэхэд эзэд нь эргийн дагуу хашхирч гүйв. Зургаадай тэднийг нумаар сүрдүүлсэнгүй. Морьдоо авчирч, сүргийн түрүүнд явдаг амьтдыг нь эзнээр нь хөтлүүлэв.
Гэхдээ Өлзийн хоёр шарын нэг гарч чадсангүй. Баруун шар нь цаад эрэгт хүрч, толгойгоо сэгсрэн ус цацахад зүүн нь урсгалд доош хальжээ. Тэр том биетэй амьтан хэсэг зуур усан дээгүүр нуруугаа гарган тэмцсэн ч эргэж гарч ирсэнгүй. Эзнийх нь дуудлага, хүмүүсийн хашхираан голын чимээнд дарагдав.
Өлзий дэнж дээрээс босож ирсэн байлаа. Борч түүнийг ус руу оруулсангүй. Эмгэн түүний гараас мултрах гэж оролдоогүй. Харин үлдсэн шарын хүзүүн дээр алгаа тавьж, амьтныг эрэг дагуу алхуулав. Дээлнийх нь зах тэр чигтээ норжээ.
Ачааны хамгийн сүүлчийн ээлжид Хасарын багажаар дүүргэсэн авдар үлдлээ. Нэмэхийн багаж, замд авчирсан төмөр, хуучин тэнхлэгийн сайн хэсгийг нэг дор хийсэн тул хэт хүнд болсон байв. Хасар тагийг нь нээж, хоёр алх, хөрөө, шөвөг, бахь, зүүтэй арьсаа гаргаж жижиг боодолд хуваалаа.
— Үлдсэнийг дараа авч болно, — гэж Нэмэх хэлэв.
Хасар таг руугаа харлаа. Эцгийнхээ урланд олон жил цуглуулсан төмрөөс анх удаа өөртөө авсан хэсэг тэнд байжээ. Аяны эхнээс авч явсан хуучин голын тасархай ч авдарт хэвтэнэ.
Тэр тагийг нь хааж, хуурай харагдсан өндөр чулуун дээр тавив.
— Хүн байгаа цагт дараа нь асууж болно, — гэв.
Нэмэх авдрын нэг буланг өргөж туслав. Хоёул түүнийг хадны дотор талд ивж, чадах хэрээрээ бэхэллээ. Хасар багажаа авч салд суув. Тавцан түүний жинд гэнэт хазайхад тэр ахин гараа сунган шалгах гэснээ, Зургаадайн дохиогоор голд нь суулаа.
Зургаадай, Таргин, Нэмэх гурав эцэст нь үлджээ. Сал буцаж ирэхийг хүлээх зуур салхи хүчтэй эргэв. Урд хөндийгөөс борооны үнэр орж ирж, анхны том дуслууд тоосгүй шавар дээр нэвчин алга боллоо.
Таргин усны дууг чагнав.
— Дахиад нэг удаа л болно.
Зургаадай арын дэнжийг шалгав. Хүн үлдсэнгүй. Нэг нохой ачаагүй тэргийг үнэрлэж зогссон тул Нэмэх түүнийг дуудаж, салд суулгалаа. Нохой нойтон тавцан дээр суухгүй, гурвын хөлний завсраар зөрөн явсаар байв.
Сал голын хагас хүрэхэд доороос нь том мөчир цохив. Нэг булан нь дээш өргөгдөж, олсны дагуу огцом эргэлээ. Зургаадай шууд өвдөглөж, Нэмэхийг бас суулгав. Таргин олсыг суллаж тохируулах гэж гарыг нь шилжүүлээд, гулгамтгай банзан дээр хөл алдав.
Түүний хөл усанд орж, бие нь араас нь татагдлаа.
Зургаадай Таргины дээлний бүснээс атгав. Нэмэх Зургаадайн ард хэвтэн хөлөөс нь барилаа. Олс гарт нь үрэгдэж, сал буруу тийш татагдан, гурвын жин нэг талд овоорлоо. Таргин салын ирмэгийг олж атгах гэж оролдсон ч хуруу нь халтирсаар байв.
— Олсоо тавь! — гэж Зургаадай хашхирав.
Таргин зүүн гартаа атгасан олсоо тавиагүй байжээ. Тэр сонссон ч тавьж зүрхлэхгүй, ам нь усан доор орж ирэв. Зургаадай хоёр гараараа бүснээс нь зуурсан тул олс атгасан хурууг нь салгаж чадахгүй байлаа.
— Таргин! Наашаа хар!
Тэр хүн харлаа. Нүд нь дэргэд нь, усны мандалтай чацуу байв.
— Гараа надад өг.
Таргин олсоо тавив.
Сал хэсэг зуур огцом хазайсан ч суллагдсан булан нь урсгал даган эргэж, цаад эрэг дээрх хүмүүс нөгөө олсыг нь татаж амжив. Борчийн сөөнгө дуу сонсогдлоо. Сондор хажууд нь хоёр гараараа олс татаж байв. Хасар бэхэлгээний урд өвдөглөж, чөлөөтэй болсон хэсгийг гишгэж тогтоов.
Нэмэх, Зургаадай хоёр Таргиныг тавцан дээр чирч гаргалаа. Нохой үсэрч ирээд хөл дунд нь орж, чичирч зогсов.
Шинэ буултад хүрэхэд хэн ч салнаас үсрээгүй. Борч эхлээд ивж тогтоогоод, гурвыг нэг нэгээр нь буулгав. Зургаадай газарт гишгэхдээ өөрийн өвдөг нугарахыг мэдэрлээ. Хасар түүнийг түшив.
— Бүгд гарсан уу? — гэж Зургаадай асуув.
Хасар Дэлгэр рүү харлаа. Тэр айлуудыг дахин дуудаж тоолж байв. Хүүхэд нэг бүрийг эх, эцгээр нь нэрлүүлж, хэвтэрт хүмүүсийн хажууд хэн байгааг шалгалаа. Дараа нь толгой дохив.
Зургаадай нойтон хоромсгоо буулгаж, хажууд хэвтсэн боодлыг үзэв. Өлзийн ороосон нугас дотор нь байлаа. Даавуу норсон ч төмөр бүтэн.
Өлзий түүний дэргэд ирээд боодлыг авлаа. Эмгэний нүд улайсан байв. Тэр үлдсэн ганц шар руугаа харсан ч түүнд юу ч хэлсэнгүй.
Дэнжийн дээрээс Зэрийн дуу сонсогдов.
— Бороо ирсэн үү?
Зургаадай толгойгоо өргөв.
— Ирлээ.
— Тэгвэл... надад ус аваад ир. Хүн болгон намайг хараад л өнгөрөөд байх юм.
Хасар хажуугаас нь аяга сунгав. Зургаадай авч, ус нэвчсэн гутлаа чирсээр найзынхаа байгаа зүг өгслөө.